Necip Fazıl Kısakürek’in en çok okunan kitaplarından olan,[1] otobiyografik anlatısı Babıâlî’de Zonguldak’taki maden işçileri ile ilgili, arada derede, dikkat çekmemiş birkaç pasaj vardır.
1937 yazında, 63 numaralı maden ocağı idaresinin denetimini yapacak olan banka müfettiş ekibiyle gitmiştir Zonguldak’a. Fakat aslında bu iş gezisini, Bir Adam Yaratmak adlı tiyatro oyununu tamamlamak için bir fırsat olarak görüyordur. Nitekim iş arkadaşları da onu kollarlar, bir köşkte oturur, kendi anlatımıyla “salondaki büyük yemek masasının basına geçmiş, çay, kahve, yemek, ne isterse hazır,” çalışır. Ara verip kafasını kaldırdığında, “gür meşe ve çamların süslediği tepelerden fevkalâde güzel bir peyizaj” görünür gözüne.
O güzel peyzajın içinde, bir de ‘çirkin’ peyzaj tasviri gelir peşinden. Maden işçileri! Şair, şöyle çizer bu resmi:
“Şehre epey uzak bu tepelerin en çarpıcı manzarası, ocaklarda çalışan kömür isçileri... ‘Kübik,’ dört köşe resim tipleri... Başlarında dört köşe miğferler, dört köşe omuzlar, gözleri yere takılı, suratları belirsiz, dört köşe pantalon ve tahta ayakkabılar... Hiçbirinde bir kimlik ifadesi yok... Ne acıları belli, ne rahatları... Bir kemmiyet çerçevesi içinde erimiş ve tek modele dönmüş keyfiyetler... Korkunç!.. Yürüyüşleri de, sağ ve sol iki pistonla çalışan bir makine gibi iki tarafa yalpalı ve dört köşe...”
“Kemmiyet çerçevesi içinde erimiş”tir işçiler; yani safi niceliktirler – sadece sayı. Bedenleri kübik, dört köşedir, yani şekilsizdirler – hem hep beraber, hem tek tek, bir ‘kütle’… Manzaranın parçası olmaktan ibarettirler… Birkaç fırça darbesiyle çizdiği bu işçi sınıfı manzarasını, “korkunç” diye sıfatlandırır “Üstad;” peki korkunç olan nedir? Sözün gelişinden kuvvetle sezeriz ki, –başka yazılarını da bildiğimizde, zaten emin oluruz–, estetik bir “korkunç”tur bu. İşçiler, korkunç görünüyorlardır.
Arkasından, şu paragraf:
Arada bir, hem de sık sık, uzaklardan bir patlama duyuluyor ve büroda çalışan kırtasiyeci memur, halsiz ve isteksiz, basını kaldırıp, deftere bir kayıt düşer gibi ‘monoton’ bir muamele bıkkınlığı içinde mırıldanıyor: - ‘Grizu’ infilâkı... Bakalım ölü sayısı kaç?...”
Bu kadar söyler. Bir “korkunç!” lâfı bile etmeden. Bir sıradan olayı zikreder gibi. (Belki, “iş kazasına” uğramanın, maden işçiliğinin “fıtratında” olduğunu varsaymakla alâkalı bir normalleştirme…) Bu düz, dümdüz aktarımda, iş cinayetlerinin sıradanlaşmasına sinik de olsa bir kahriyeyi sezebilir miyiz peki? “Üstadın” herhangi bir konudaki esip gürlemelerini bildiğimizde, bu yorumsuz suskunluğu kayıtsızlığa bağlamak daha münasip görünüyor. Hele bu paragrafın hemen arkasından şuraya bağlandığını düşününce: “Mistik Şair[2], 63 numaralı ocağın envanterlerini incelerken, birden yüreğini hoplatan bir şey gördü: İki İngiliz atı... Belki ata binmek imkânı bulunur diye çizmelerini ve külot pantolonunu beraber getirmişti. Hemen ahıra koştu ve atları gördü.” Sıradanlaşmış işçi ölümlerini dümdüz zikretmesinin hemen ardından, güzel atlar görünce yüreği birden hoplar, coşar, ayaklanır…
Biraz ileride, atla işçiyi birleştiren bir anekdot var. Kazayla attan düşmüş, saatlerce baygın kalmış; ayıldığında, “Kendisini meçhul bir işçinin, sun'î teneffüs yaparak ve sırtlayıp köşke getirerek kurtardığını” söylemişler: “Aradı, taradı, bağırttı, çağırttı, fakat Hızır'ı andırır bu adamı bulamadı.” - Bir görünmez işçi, bir an kübik kütlesinden taşmış, “kemmiyet çerçevesi” dışına çıkmış ve sonra yine görünmezliğe karışmıştır.
***
Doğan Çetinkaya’nın, bir yıl önceki Dilovası iş cinayetini hatırlatan yazısındaki tok bir cümleyi okuyunca hatırladım bu madenciler “peyizaj”ını. Cümle şuydu. “İşçiler yaşarken çoğu zaman görünmezdir.”[3] Necip Fazıl’ın baktığı yerden, işçiler onları görünmez kılan bir şekilsizlik, bulanıklık, ayırt edilemezlik halindedirler. Hatta sadece yaşarken değil, öldüklerinde de görünmezdirler.
Görünmezlik mi demek lâzım, yoksa görülmezlik ve görmezlik mi?
***
İşçi sınıfının görülmezliğini, veya işçi sınıfını görmemeyi, ‘eski zamanlarda,’ Dr. Hikmet Kıvılcımlı inatla sorun etmişti. 1935’te yazdığı Türkiye’de İşçi Sınıfının Sosyal Varlığı risalesinde nasıl diyordu işçi sınıfı hakkında: “Her gün şehir kaldırımlarından başka akis yeri bulamayan, rakamsız, Türkiye'de Totankamun'un mezarından daha bilinmez ve karanlık kalmış bir gerçekliktir.”[4] Onun derdi, mavnacılar, hamallar gibi “lümpen proleter” sayılarak nazara alınmayan kitlelerin, şoförler gibi “esnaf sayılan proleterlerin,” “dimağ işçilerinin” ve tabii ki “ev sanayinin adsız proleterlerinin,” yani ev kadınlarının emekçi sınıflar kadrosuna dahil etmek gerektiği idi. “Emekçi”yi fabrika işçisi ideal tipine sıkıştıran dogmatizmin işçi sınıfını görmezliğine isyan ediyordu.
Bugün de, biliyorsunuz, özellikle beyaz yakalı çalışanların (Kıvılcımlı lisanında “dimağ işçileri”) ve platform kapitalizmi amelelerinin (“esnaf sayılan proleterler”) görülmezliği söz konusu. Ve Doğan Çetinkaya’nın söylediğinin de beteri, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi’nden Aslı Odman’ın ısrarla üzerinde durduğu, işçi ölümlerinin görünmezliği.[5]
Andığım Dilovası felâketinin (8 Kasım 2025) tam bir yıl sonrasında, 9 Kasım’da gerçekleşen, 19 işçinin hayatını kaybettiği İzmir-Aliağa’daki Habaş katliamı gibi ‘büyük’ vak’alar görülüyor olsa olsa; rutinleşmiş cinayetlerin öyle bir ‘şansı’ yok…
Orada tabii, failin görülmezliği var bir de… “Yetkililerin,” şirketin adını asla anmaması. Bütün iş “kazalarını” doğal âfetmiş gibi geçiştirmenin bir yordamı da bu: edilgen özneli cümleler, ad vermemek…
***
Bu görünmezliğin-görülmezliğin sosyal teorideki pasını silen kıymetli bir çalışmaya selam vererek bağlayacağım. Barış Alp Özden, E. P. Thompson ilhamlı[6] Türkiye’de İşçi Sınıfının Oluşumu kitabında,[7] memleketteki tarih yazımında işçi sınıfını görmenin imkânlarını genişletiyor. Belki daha doğrusu, görmenin yollarını gösteriyor. İşçi sınıfını ona tahsisli mahdut konularda değil, hayatın her köşesinde görmek mümkün, buna dikkatimizi çekiyor. Şehirleşme (ve gecekondu) tarihinde, boş zaman faaliyetlerinde (sinema, kahvehaneler, futbol), üretimin organizasyonuyla ve emek süreciyle ilgili hukuk ‘muamelatında,’ işçilerin sorunlarının, çoğu kez işçi olarak adlandırılmadan konu/sorun edilişlerinin, ‘saldıkları’ tehdit algısının, sözün özü, işçi sınıfının canlı varlığının izini sürüyor. Bir mercek onarımıdır - başarılı bir katarakt ameliyatı…!
[1] İlk basımı 1975’tir. Halen Büyük Doğu Yayınları’nda 26. baskı. Ben 1999 tarihli 8. baskıdan okudum. Alıntıladığım kısımlar s. 102 ve devamında.
[2] Necip Fazıl’a o yıllarda bu alaycı lâkap takılmıştı. Babıâlî’de, dinî aydınlanma öncesi dönemiyle ilgili, kendisinden üçüncü şahısta bahsederken bu lâkabı kullanır.
[3] https://e-komite.com/2026/dilovasi-davasinda-simdinin-tarihi-sinifin-adalet-ve-haysiyet-mucadelesi/
[4] Hikmet Kıvılcımlı: Türkiye’de İşçi Sınıfının Sosyal Varlığı. Bozkurt Matbaası, İstanbul 1935, s. 32. (TÜSTAV arşivinde)
[6] E. P. Thompson: İngiliz İşçi Sınıfının Oluşumu. Çev. Uygur Kocabaşoğlu. İletişim Yayınları, İstanbul 2023 (2. baskı).
[7] Barış Alp Özden: Türkiye’de İşçi Sınıfının Oluşumu. Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2026.
