2000’ler ise Türkiye’deki radikal dönüşümün miladı olur. Bu yıllarda periferiden merkeze doğru ivme kazanan mekânsal hareketlilikle birlikte taşra da küresel sermayeye eklemlenir. 2020’lere gelindiğinde kentlerde yaşayan nüfusun oranı %94’e yaklaşır. Konut ve imalat endüstrisinde değişen dinamikler, işçileşme biçimindeki değişimler, yeni göç hareketleri, yükseköğretimde ortaya çıkan gelişmeler, yeni orta sınıflar, evlilik piyasaları ve aile yapılarında meydana gelen farklılıklar, mesleki yapılardaki değişim, gündelik yaşam, tüketim pratikleri ve hayat tarzları 2000’lerdeki büyük dönüşümün köşe taşları olur.

Mithat Bey, 1903 yılında Mülkiye’den mezun oluyor ve gençliği boyunca yurdun değişik noktalarında kaymakamlık yapıyor. 1908’e kadar, tam bir Abdülhamit bürokratı. İş tanımı aşağı yukarı belli: fazla suya sabuna karışmadan, yereldeki dengeleri fazla aşındırmadan, merkezin emir ve talimatlarını yerine getirmek; Hamit rejiminin karşıtlarına göz açtırmamak. Meşrutiyet’le birlikte sular bulanıyor iyice. İktidar-muhalefet ikiliğiyle, basınla (yani kamuoyu baskısıyla) tanışıyor Osmanlı bürokrasisi. İdareciler, siyasete giriyor - veya siyaset onlara bulaşıyor. Yaşanan her siyasi kırılma da onları doğrudan, hayati biçimde etkiliyor. Her siyasal alt üst oluş bürokraside de müthiş yırtılma ve kıyımların yaşanmasına sebep oluyor.

İtalyan yazar Collodi tarafından yazılıp 1881’de tefrika edilmeye başladığı günden bugüne dek çocuklar tarafından büyük bir tutkuyla sevilip kabul gören Pinokyo maceralarının altında şüphesiz masalın mutlu gözüken sonu yatar; Mavi Peri, Pinokyo çalışkan ve itaatkâr bir çocuk olduğunu ispatladığı günün gecesinde onu hep olmak istediği gibi gerçek bir çocuk yapar. Uyandığında düşünde gördüğü şey gerçek mi diye koşup aynaya bakar; “Başka birisiydi sanki aynada gördüğü. Tahta kuklanın görüntüsü değildi bu, kahverengi saçlı, mavi gözlü, neşeli, bayram sevinci içinde, güzel bir çocuğun zeki ve canlı görüntüsüydü."

Her sabah güne başlamak için saatimizin alarmı çaldığında alıştığımız dünyanın hâlâ yerli yerinde olduğuna ve doğru biçimde işlediğine inanmak isteriz; çünkü aksini düşünmenin bir mesaisi, bir bedeli var ve o bedeli ödeyecek güce, cesarete sahip olmayabiliyoruz. Oysa epey bir zamandır, işlerin hiç de yolunda gitmediğini, hemen her gün şimdimizi ve geleceğimizi çalan birçok tuhaflık ve tekinsizliğin gayet cüretkâr biçimde işlediğini; akıl ve mantık kurallarını tersyüz eden birçok olayın gerçekleştiğini biliriz. Ama yine de faturalarımızın son ödeme tarihine para yetiştirmenin telaşıyla başımızı öne eğip çalışmaya, yaşamımızı sürdürmeye devam ederiz.

Barthes ve Foucault’nun 1960’larda “yazarın ölümü”nü ilan etmeleri sayesinde edebiyat çalışmalarına yazarın çalışma sürecine odaklanan bir yaklaşım egemen oldu. Nihai metne giden yolculuğun kendisi önemliydi artık. Yazar bir metni oluştururken hangi araçları kullanmıştı? Hangi sözlüklerden, gazete arşivlerinden faydalanmıştı? Hangi kitapları referans almıştı? Barthes’tan bu yana egemen olan bu modern yaklaşım, yazarlığı bir nevi performans olarak görür. Yazarlar fikirlerini zihinlerinden kağıda akıtan canlılar değillerdir. Tıpkı Claude, OpenAI veya Gemini gibi, farklı arşivlere girip orada buldukları bilgileri derleyen, bir sentez yaratan “otonom ajan”lardır.

Şehrin merkezi ile çevresindeki köy, kasaba ve ilçeler birbirinden tamamen farklıdır. Merkezde Diyarbekir ağzıyla Türkçe konuşulur; çevrede ise tamamen Kürdçe, kuzey ilçelerde ise Zazaca konuşulur. Diyarbekir’de bajari (şehirli) ve gundi (köylü) ayrımı vardır. Kürdçede şehirli ve köylü anlamlarına gelen bu kelimelerin sosyolojik karşılığı şudur: Gundi kelimesi örtük olarak Türkçe bilmeyen ve köyden gelen Kürd anlamında; bajari ise Türkçe bilen ve yerel giysiler yerine Avrupai giysiler giyen kişi anlamında kullanılmıştır. Bajarilerin ataları iki veya üç kuşak önce yakın köy ve ilçelerden merkeze gelmiş ve Türkçe öğrenmişlerdir.

Berlin’de politik nedenlerle iltica etmiş, yaşamını uzun süredir bu kentte sürdüren birçok arkadaşım var. Son seçimlerin Berlin’de nasıl karşılandığını, gündelik hayatta neye denk düştüğünü onlardan dinlemek ufuk açıcı olacaktır elbette. Türkiye’den Berlin’e bakıldığında ise tartışma büyük ölçüde başka bir yere yöneldi. Seçimlerin ardından Elif Eralp’in Alevi mi Kürt mü olduğu, ailesinin Türkiye solunun hangi geleneğinden geldiği gibi sorular öne çıktı. Bunların kendi başına bir anlamı olsa Berlin’deki başarıyı anlamak için Eralp’in soy kütüğünden çok kentin politik soy kütüğüne bakmak daha açıklayıcı olacak.

Fon skandalındaki dolandırıcılık mekanizması hakkında artık yeterince bilgi sahibiyiz. Manipülasyonun herkesin, özellikle de yetkililerin gözü önünde nasıl gerçekleştiğini biliyoruz. Belirsiz olan, yaklaşık 450 bin kişinin parasının akıbeti. Mağdurlar arasında riski göze alarak “uçup kaçan” hisse trenine binenler kadar, riskten bihaber şekilde parasını güvenli sandığı para piyasası fonlara park etmiş insanlar da var. Sosyal medyada parası içeride kalmış, eli kolu bağlı bekleyen, üzgün ve kaygılı insanların hikâyelerine rastlamamak mümkün değil. Özellikle riskten kaçındığını sanarak bu skandala bulaştırılmış olanlar başta olmak üzere, umarım herkes anaparasına bir an önce kavuşur.

1987'de kadınlar şiddeti meşrulaştıran bir karara karşı yürürken, translar da Beyoğlu Emniyet Müdürlüğü'nün şiddetine karşı Taksim'de açlık grevine başlamıştı. Eylem Gezi Parkı'na taşınınca polis dağıttı. Arkalarında duran tek siyasi yapı ise parti dahi olmayan bir girişimdi. İki hareket de aynı işlemden geçmişti, talepleri gündemin ilerisine yazılmış, kendileri de kendi kayıtlarını tutmak, mücadelelerini yalnız vermek zorunda bırakılmıştı. Kaos GL dergisinin 1994'teki ilk sayılarından birinin başlığı "Eşcinsel ve İşçi Olmak". İşte sınıfla ilgilenmedikleri için değil, ilgilendikleri halde yer bulamadıkları için kendi dergilerini çıkarıyorlardı.

Komorbid koşullar veya eş tanı, asıl tanıya eşlik eden bir başka rahatsızlık anlamını taşır. Fakat verimli bir toprak olarak otizm zemininde bu eşlik eden hastalıklardan bir veya birkaçına sahip olmak çok olasıdır. Böyle birisinin durumuyla koşut spektrum veya yörüngede seyreden diğer durumun direncine göre ilaç tedavisi veya başkaca önlemler devam eder. Otizmli kendi mizacına uygun bir habitusla, yaşam alanıyla karşılaştıkça komorbid huzursuzluğun yörüngesinden uzaklaşır. Ancak eş tanılar başka bir zaman ve yerde yeniden kesişebilir; mizaç ve hastalık aynı bünyede ortak bir kesitte buluşabilir.

Kremlin, Birleşik Rusya’nın aldığı resmi oy oranıyla, halkın rejime ilişkin gerçek tutumunu makul ölçüde yansıttığı düşünülebilecek oran arasındaki farkın fazla açılmamasını istiyor. Aradaki fark çok büyür ve sonucun ancak açıkça hile yapılarak elde edilebildiği görülürse, bu Kremlin’in kendine güvenmediği izlenimini verir. Putin’in iktidarı sıradan Rusların desteğine bağlı değil, ama otoritesini ayakta tutan şeylerden biri, halkı dinlediği ve onların ne düşündüğünü önemsediği yanılsamasını diri tutması. Seçim göz göre göre çalınırsa, bunun doğru olmadığı açıkça ortaya çıkar.

İnsan hakları, insanın yalnızca insan olması nedeniyle sahip olduğu; onurunu, özgürlüğünü, eşitliğini ve güvenliğini güvence altına alan temel hak ve özgürlükler bütünüdür. Bu haklar; medeni ve siyasal hakların yanı sıra ekonomik, sosyal, kültürel ve çevresel hakları da kapsayan bütüncül ve birbirine bağlı bir yapı oluşturur. İnsan hakları evrenseldir; dil, din, cinsiyet, cinsel yönelim, etnik köken, milliyet, toplumsal statü veya herhangi başka bir farklılık gözetmeksizin her insan için eşit ölçüde geçerlidir. Çünkü insan, düzensiz göçmen de olsa, LGBTİ+ da olsa, Müslüman ya da Tanrı tanımaz da olsa insandır.

Okuma alışkanlığı geriledikçe, bütün bu saçmalıkları ve zehri yayanlar da söylediklerini sorgulayacak, eleştirecek ya da çözümleyecek metinlerle giderek daha az insanın karşılaşacağından emin olabiliyor. Bu bakımdan ekran çağını en iyi temsil eden figürlerden biri –tahmin edilebileceği üzere– Donald Trump. İlk başkanlık döneminde bir ekonomi danışmanının anlattığına göre, Trump “hiçbir şey okumuyor: ne tek sayfalık notları, ne kısa politika metinlerini, hiçbir şeyi okumuyor”. Konuşma tarzı da aynı ölçüde yazılı kültürden uzak. Marriott’ın belirttiği gibi, “Düşüncelerini kanıtlarla desteklemiyor. Bilgileri, yazılı kültüre özgü iletişimde olduğu gibi, cümleler ve yan cümleler arasında bağlantılar kurarak analitik bir düzene sokmak yerine, yalnızca iddialarını peş peşe sıralıyor.”

Bir bakıma, malzeme kötüyse saydamlık kötülüğün büyüteci olmaktan ileri gitmez. Yeni nesil zenginler, zenginliklerini teşhir etmekten kaçınmadıkları gibi, tercih ve hareketlerinin yoksullar üzerindeki olumsuz etkisini görmekten veya görülmesinden de pek rahatsız olmazlar. Amerikan hükümetine kendini monte ederek bütçeyi “fuzuli yardım programları”ndan arındırmayı iş edinen Musk, yüzbinlerce muhtaç insanın açlığa ve ölüme sürüklenmesine neden oldu. Dünyanın en zengin adamının dünyanın yoksullarıyla böyle doğrudan uğraşması, ironinin de ötesinde âdetâ “müstehcen” bir görüntü sunuyor. Musk’a “berbat bir adam” diyen Krugman, bu gidişle bir “servet düşmanı”na da dönüşebilir!

Belki de asıl mesele hiçbir zaman bir kulübün cesareti ya da cesaretsizliği değildi. Belki mesele, bir sahanın hâlâ kimin toprağı sayıldığına karar verebilen görünmez çizgilerdi. Bir futbol sahası, aslında dünyanın en demokratik yüzeylerinden biridir: top yuvarlaktır, kale herkese eşit uzaklıktadır. Ama o sahaya kimin girebileceğine, hangi isimle, hangi bayrakla, hangi haritayla girebileceğine karar veren şey, sahanın kendisi değil, sahanın dışındaki dünyadır.

Alevilerin bugün maruz kaldıkları pratik ve sözlü ithamların en büyük nedenlerinden biri aslında tam da “siyasallaşamamalarıyla” alakalıdır. Yani tarih boyunca yaşanan onlarca acı, itham ve şüpheye karşı kendilerini sürekli “ispat etmeleri” gereken bir topluluk pozisyonuna dün olduğu gibi bugün de sürüklenmektedirler. Fakat acı olan budur ki her ne şekilde olursa olsun yine de kabul edilmemektedirler.

Olayların başlangıcı nisan ayına uzanıyor. Yıldızlar SSS Holding bünyesindeki Doruk Madencilik’in Eskişehir Mihalıççık ocağında çalışan yüz elli işçi, ödenmeyen maaşlar, biriken kıdem hakları ve zorunlu ücretsiz izin uygulaması üzerine başkente yürüdü. Bağımsız Maden-İş öncülüğünde il sınırından yola çıkan madencilerin dokuz günlük yürüyüşü, 20 Nisan’da Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı kapısında noktalandı. İşçiler gasp edilen paralarıyla birlikte ocağın yeniden kamuya devredilmesini de talep ediyordu. Yol boyunca Sendika Genel Başkanı Gökay Çakır ile Örgütlenme Uzmanı Başaran Aksu gözaltına alınıp serbest bırakıldı.

Toplumsal ve politik bir boyut taşıyan arzunun sanat eserinin hem üretiminde hem de izleyiciyle kurduğu ilişkide belirleyici olmasından erotizmin sanat tarihinde nasıl meşrulaştırıldığı ya da bastırıldığına ve oradan bilhassa modern ve çağdaş sanatta bedenin ne şekilde estetize edildiğine uzanan meselelerle Eros ve Sanat, Ali Artun’un dizi editörlüğünde yayıma hazırlanan ve bizzat kaleminden çıkan yazıların toplamını oluşturur. Sanat ile arzu arasındaki ilişkiyi tarihsel ve kuramsal bir çerçevede inceleyen bu yazılarda yazar; çekim, yaratma dürtüsü ve estetik haz gibi daha geniş bir anlam alanında sunar arzuyu.

Gemide bulunanların büyük bölümü emekçilerdi; hayatını çalışarak, çoğu zaman güvencesiz koşullarda kazanan insanlardı. Bu tesadüf değildi. İlene-Taşucu/Mersin hattı, yıllardır KKTC ile Türkiye arasında çalışmak, okumak, aile ziyareti yapmak zorunda olan hatta adada kaçak konumuna düşmemek için giriş-çıkış yapmaya zorlanan çoğunlukla düşük ve orta gelirli insanların kullandığı bir güzergâh. Bunu reddetmek, meselenin ekonomik boyutunu görmezden gelmek olur. Hava yolculuğu ile deniz yolculuğu arasındaki tercih, herkes açısından aynı ölçüde özgür bir tercih değildir. Gelir düzeyi ve yaşam koşulları, insanların hangi ulaşım biçimine yönelebileceğini doğrudan belirler. Hava yolculuğu daha yüksek maliyetli bir seçenekken, deniz yolu özellikle öğrenciler, emekçiler ve düşük ve orta gelirli insanlar açısından daha erişilebilir bir ulaşım imkânı sunmaktadır.

“Çingene” olarak adlandırılan Roman, Dom, Lom ve Abdal toplulukları gibi tarihsel ve yapısal ırkçılığa maruz kalan gruplar açısından hakikat ve uzlaşma süreçlerinin nasıl işleyeceğine dair elimizde çok az örnek ve deneyim var. Çatışma sonrası barış inşası süreçlerinin geride bıraktığı bu toplulukların hayatında, yeni dönemde gerçek bir sulh sağlansa dahi, çoğu zaman fazla bir şey değişmiyor; ayrımcılık farklı biçimlerde sürüyor. Tam da geçiş dönemi adaletinin yeniden gündeme geldiği bir zamanda, bu yeni süreç tarihsel olarak ayrımcılığa uğrayan toplulukların mağduriyetlerinin giderilmesi için bir fırsat sunabilir mi?

İzmir’in toprağından ve yapılaşma haklarından ekonomik değer üreten, kentin mekânını yüksek yoğunluklu ve lüks konut ağırlıklı projelerle dönüştüren bir şirket, şimdi aynı kentin büyük muhalif şairlerinden Nâzım Hikmet’in kültürel mirasının taşıyıcılarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Bu tür şirketler kente karşı suç işlerken merkezi ve yerel yönetimlerle yakın ilişkiler geliştirerek kentin geleceğine yön verebiliyorlar. Kapitalizm kendisine karşı çıkmış önemli insanları zaman içinde etkisizleştirerek kendi kültürel dolaşımının parçası haline getirmeye çalışır.

Bir gemi battı. Girne açıklarında batan şeyin yalnızca bir gemi olduğunu söylemek, yaşanan felaketin asıl anlamını ıskalamak onu yumuşatmak olur. Denizin ortasında yaşanan bu facia, yalnızca teknik bir arızanın, kötü hava koşullarının ya da talihsiz bir kazanın konusu olarak geçiştirilemez. Denetim, yönetim ve kamu sorumluluğu açısından ciddi soru işaretleri doğuran bir olaydır. İhmalkarlığın en bariz göstergesi ve insan hayatının bu topraklarda nasıl değersiz hale geldiğinin en acı kanıtı. Olayın nasıl olduğu? Kimin neyi nasıl ihmal ettiği? “Öyle oldu… böyle oldu…”  Bunların hiçbir anlamı yok.

Karşılıklı kazanç üzerine kurulu iktidar ve dinî gruplar arasındaki ilişkide, tarafların ortak menfaati sözkonusu olduğu için, itiraz ve eleştiri ya da şiddetli muhalefet, ancak taraflardan birinin çıkarının zarar görmesiyle sözkonusu olabilir. Burada üzerinde durulması gereken en önemli konu, bugünkü dinî yapı ve kavramların birçoğunun gelenekten kopuk ve içinin boşalmış olmasıdır.

Zafer Partisi ve İYİ Parti’nin tabanını oluşturan bu kesim, Terörsüz Türkiye sürecinin başlamasıyla iktidara yönelik tepkilerini artırdı. Bu sürecin ilk somut adımı olan Çerçeve Yasa’nın Meclis’ten geçmesiyle bu tepkilerin daha da yoğunlaştığını söyleyebiliriz. Bu yazıda Çerçeve Yasa üzerinden Zafer Partisi ile Türkçü yapılar arasındaki ilişkiyi irdeleyeceğim. Seküler milliyetçilik, 2010 sonrasında Türkiye’de daha görünür bir toplumsal ve siyasal olgu haline gelmiştir. Türkiye’de şehirleşmenin ve üniversiteye gidenlerin sayısının artmasıyla ortaya çıkan bu kesimin görünür olmasında özellikle AKP iktidarının politikalarının etkisi olmuştur.