Meryem evinde Hilmi’nin videosunu izliyor. Hilmi konuşurken Meryem ertesi sabah kapılarına polisin gelebileceğini düşünüyor. Bir Başkadır’ın ikinci sezonunda en çok bu sahneye dönüyorum. Bir evde, sevdiğiniz birinin sesini sözünü dinlerken bir yandan da o sesin başka kimlerin kulağına gideceğini düşünmek nasıl bir şey? Berkun Oya bu soruyu, daha kapı çalınmadan, Meryem’in yüzünde bırakıyor.
Bir Başkadır’ın ikinci sezonu, Peri’nin seans odasında açılıyor. Koltuğu ilk sezondan tanıyoruz. Bu kez orada Başkomiser Muzaffer oturuyor. Berkun Oya, yazıp yönettiği dizide kamera önüne de geçmiş. Şapka çıkarılacak bir oyunculukla, gücünü elindeki erkten devşiren, hepimizin bir yerlerden tanıdığı küçüklü büyüklü karar vericileri tek bir bedende toplamış. Karısını kaybetmiş Muzaffer. Kadıncağızın sağlığında istediği robot süpürgeyi ancak ölümünden sonra alabilmiş. Evde yalnız kaldığında süpürgeyle konuşuyor. Oya’nın karakterine verdiği en incelikli ayrıntılardan biri bu. Bir insanın, kaybettiği birine söyleyemediklerini evin içinde dolaşan bir alete söylemesi. Bir de aynı adamın Peri’yi tehdit edişi, yetkisini Hilmi’nin evine kadar uzatışı var. Oya bütün bunları öyle inandırıcı bir biçimde bir arada tutuyor ki Muzaffer’i gördüğümüzde hepimizin içine çöken tedirginlikte, onu daha önce nerede gördüğümüzü çıkaramamanın da payı var. Yüzü yabancı, yetkisini kullanış biçimi fazlasıyla tanıdık.
İlk sezonda Meryem bayılmış, biz de onun bedeninde olup biteni anlamaya çalışırken İstanbul’un birbirinden habersiz dünyalarına girmiştik. Meryem ikinci sezonda da dizinin duygusal merkezi. Anlatının ağırlığı ise Muzaffer’e doğru kayıyor. Kimin konuşabileceğini, bir sözün nereye kadar gidebileceğini ve o söz yüzünden kimin kapısının çalınacağını onun kararlarından anlıyoruz. İlk sezon Meryem’in başına ne geldiğini soruyordu. İkinci sezon, onun başına ne gelebileceğine kimin karar verdiğini soruyor.
Giorgio Agamben, İstisna Hâli’nde geçici olması beklenen olağanüstü yetkilerin nasıl olağan bir yönetme biçimine dönüştüğünü anlatır. Tehlike geçene kadar askıya alınan güvencelerin ne zaman geri döneceği belirsizleşir. Bir süre sonra insanlar gündelik kararlarını da bu belirsizliğe göre vermeye başlar. Dizide bunun karşılığını Meryem’in Hilmi’nin videolarını izleyişinde buluyorum. Meryem, Hilmi’nin ne dediğini dinlerken o sözün kimlerin kulağına gideceğini, ertesi gün başlarına ne getirebileceğini de düşünüyor. Henüz kapıda polis yok. Yine de o evde bir cümlenin sonunu dinlemekle ertesi sabahı düşünmek aynı işe dönüşmüş. İstisna, böyle böyle gündelik hayatın içine yerleşiyor.[1]
Muzaffer’in temsil ettiği statüko da gücünü bu belirsizlikten alıyor. Dışarıdan bakınca elindeki yetki mutlak. O yetkinin kendisine sağladığı güvence ise her an elinden alınabilecek kadar kırılgan. Başkasının hayatını bir kararla altüst edebilen adamın kendi hayatının da tek kararla altüst olabileceğini seziyoruz. Muzaffer’deki güç zehirlenmesi biraz da buradan geliyor. Yetkisine duyduğu güvenle koltuğunun altından çekilebileceği korkusunu aynı anda taşıyor. Otokrasinin korkusu, yetkiyi kullananın da payına düşebiliyor. Fakat Muzaffer o korkuyla bir başkasının kapısına polis gönderebilirken, Meryem aynı korkuyla kapının çalınmasını bekliyor.
İlk sezonun Meryem’i ile Peri’si, eski ve yeni Türkiye’nin birbirlerine söyleyeceklerini de sırtlarına yüklenmiş gibiydiler. Hesaplaşmalarında hınç vardı, öfke vardı, yer yer romantizm de vardı. Peri, mesleği sayesinde kendi toplumunun yabancısı olduğu kesimleriyle karşılaşıyor, o karşılaşmada kendi bakışını da sorguluyordu. Meryem’in şahsında ise bir kesim, yaşadığı hayatın görülmesini, nasıl biri olduğuna başkalarının karar vermediği bir hayat kurmayı istiyordu. Alt sınıftan gelen dindar bir kadın olarak Meryem, kimin yanında neyi söyleyebileceğini erkenden öğrenmiş. Ondan bağlılık beklendiği yerde bile karşısındakinin sözünü tartacak kadar zeki. İkinci sezonda siyasetçilerin bağıra çağıra konuşmasıyla fasulyenin fiyatı arasında nasıl bir ilişki olduğunu sorması bundan. Otoriteyi mutfaktan bildiği bir ölçüye vuruyor. Siyasi hitabetin neye yaradığını, pazara çıktığında elindeki parayla ne alabildiğine bakarak anlayabiliyor. Kendi kimliğiyle görünür olmanın, kurduğu hayatın tadını daha yeni çıkarmaya başlamışken başka bir otorite ona ve Hilmi’ye nerede durmaları gerektiğini hatırlatıyor. Edirne ihtimali beliriyor ufukta. Sanki Silivri’den ötesi de var, der gibi.
Hilmi’nin kitaplığı, çizilen o sınırın neden önemli olduğunu anlatıyor. Jung merakının işaretlerini ilk sezonda görmüştük. Hatta diziye dair en ince düşünülmüş geçişlerden biri Hilmi’nin Jung merakını Meryem ile paylaşırken Meryem’in Peri’den aldığı terapideki yaklaşımı Jungcu bir perspektifle çok doğal bir biçimde bütünleştirmesiydi. Peri’nin yaklaşımı ve Hilmi’nin anlattıkları arasındaki paralellikler Meryem’i Hilmi’ye iten nedenlerden biri olabilir. Tabii ki sürekli bağıran bir baba figürünü tekrar etmeyen bir adam olduğu ayrıntısını da hesaba katarak! Bu sezon Hilmi’nin kitaplığını dolduran Hasan Âli Yücel klasikleri, merakının gelip geçici bir heves olmadığını düşündürüyor. Başucundaki kitabın adı seçilmiyor. Serinin sıkı okurları bilir, o kitapların bazıları bulanık bir görüntüden bile tanınır. Hilmi’nin yatağının başucundaki de mitolojik bir eser olabilir. Adını koyamadığım o kitap, raftakilerle birlikte, günün sonunda Hilmi’nin nasıl bir düşünce dünyasına çekildiğini merak ettiriyor. O kitaplığın asıl önemi, sahibinin imam oluşuyla ortaya çıkıyor. Hilmi, dindar bir çevrenin içinden konuşuyor. Sözü orada dinlenebilir, bir karşılık bulabilir. Tam da oradan, alışılmış sınırları aşan bir düşünce üretebilmesinin bir riski var. Bir sözün siyasi ağırlığı bazen ne söylediği kadar kimin ağzından çıktığına, kimin kulağında kaldığına bağlı. Meryem’le Hilmi’nin hayatında, dindarlığın merakla, itirazla ve kendi hükmünü verme cesaretiyle bir arada yaşayabildiği bir Türkiye ihtimali beliriyor. İkisinin başına gelenler, o ihtimalin kimleri huzursuz ettiğini de düşündürüyor.
Peri’ye ikinci sezonda bir tür iadeiitibar yapıldığı hissine kapılıyorum. İlk sezonda sanki birçok şeyin sorumlusuymuş gibi bir izlenim doğurmuştu izleyicide! Yine ilk sezondan anladığımız Özdil okunan, Facebook’ta paylaşılan haberlerin dolaşımda olduğu bir evden geliyor. İlk sezonda o evden devraldığı bakış, Meryem’i dinlerken bile neyi duymaya hazır olduğunu belirliyordu. Yıllarca çabaladığını itiraf ediyor. Annesinden ayrıldığı yeri ancak altı yıl sonra daha açık görüyoruz. Kendi hükmünü sorgulayabiliyor. Meryem konuşurken aralarında yıllar içinde kurulmuş ciddi bir bağ hissediliyor. Berkun Oya’nın Peri’yi yeniden aynı koltuğa oturtması bu yüzden ilginç. Mesleği ona herkesten önce görme, duyma, bilme, belki de iyileştirme imkânı veriyor. O koltukta oturan kadının bildikleriyle ne yapabileceği ise hâlâ açık. Yas tutuyor, homurdanıyor, olup biteni kavrıyor. Bildiğini eyleme dökeceği ana henüz varmadık. Finalde Meryem’le kurduğu kader ortaklığı tam burada ağırlık kazanıyor. Altı yıl önce Meryem’in korkusunu işi gereği dinleyen Peri, şimdi o korkunun kendi evine hangi kapıdan girebileceğini de seziyor.
Tam bu yakınlaşmanın içinde Gülbin’le Gülan’ın yokluğu hissediliyor. Gülbin, alt sınıftan gelen, ailesi o malum 90’larda mağdur edilmiş, eğitimli ve seküler bir Kürt kadın. Ablası Gülan aynı aile geçmişini taşıyor. Maddi durumu daha iyi. Siyasi olarak iktidara yakın durduğu okunabiliyor. İlk sezonda bu iki kardeş, aynı evin hafızasını taşıyan insanların birbirinden ne kadar farklı yönlere gidebileceğini gösteriyordu. Onları ikinci sezonda, Muzaffer’in temsil ettiği otorite karşısında da görmek isterdim. Bu kadınların hikâyeleri aynı eve sığsaydı, birinin öteden beri tanıdığı güvencesizlikle bir başkasının bugün kendini güvende hissetmesini sağlayan bağlar nasıl konuşulurdu? Mağduriyet kim için yeni bir ihtimal, kimin ailesinde kuşaktan kuşağa geçmiş bir tecrübe? Dört bölümlük sezon kendi anlatısını kuruyor. Gülbin’le Gülan’ı hatırladığımızda, Meryem’le Peri’nin paylaştığı korkunun tarihini biraz daha geriye doğru okuyabiliyoruz.
Sezonun daralan dünyası da bu korkuya bir biçim veriyor. İlk sezon bizi şehrin farklı çevrelerine, oradan köye kadar götürmüştü. Bu kez uzun süre bir seans odasında, bir takside, bir evde kalıyoruz. Seans odasında insan, söylediklerinin orada kalacağına güvenerek konuşur. Takside birinin sesi haberi olmadan kaydediliyor. Hilmi sesini kendi isteğiyle yayımlıyor. Sonra o sesin kimlerin eline geçeceğine, neye yarayacağına başkaları karar veriyor. Peri’nin Meryem’i dinlerken yüzünde beliren tereddüt, bu üç konuşma biçimini birbirine bağlıyor. Üçüncü bölümün sonunda müzik de çekiliyor. Bir süre o tedirginlikle baş başa kalıyoruz.
Peri’yle Meryem’i son kez aynı odada gördüğümüzde altı yıl önceki yerlerinde oturuyorlar. Ayrı hayatların içinden geçip benzer korkularla gelmiş iki kadın var artık o odada. İkisi de dışarıda bir sözün nasıl dolaşıma girebileceğini, kimin eline geçebileceğini ve neye mal olabileceğini biliyor. Kapanışta Meryem’in sözleri, içinde bulundukları durumun vahametini ve çaresizliğini duyuruyor. Aydınlık günleri ancak çocuğunun geleceğinde bir ihtimal olarak düşünebiliyor. Yine de sezonun en siyasi ânı benim için biraz daha önce geliyor. Meryem evinde oturmuş Hilmi’yi dinliyor. Ertesi gün kapısına polisin gelebileceğini düşünüyor. Meryem dışında herkes o polisin kim olduğunu biliyor. Kimse söyleyemiyor. Kapı daha çalınmadı. Hilmi’nin tutuklandığını öğrendiğimizde o sahneyi yeniden düşünüyorum. Meryem’in yüzünde gördüğümüz korku, daha ortada bir karar yokken bile evde kendine yer açmıştı.
Dizi, devam edebileceği pek çok yolu açık bırakarak bitiyor. Onur Saylak’ın canlandırdığı gazeteci Bahadır, ifade vermek üzere koltuğa oturuyor. Sezon, bir adamın içini dökmek için oturduğu koltukla açılmıştı. Bir başkası şimdi söylediklerinin hesabını vermek için oturuyor. Bir Başkadır’ı bir memleket tercümeihâli olarak okuyorsak, o ifadenin daha çok su kaldıracağı belli. Benim aklım yine Meryem’in evinde kalıyor. Hilmi konuşuyor, Meryem dinliyor. Bir yandan da kapıyı dinliyor.
[1] Agamben, Giorgio. İstisna Hâli. Çev. Kemal Atakay. Ayrıntı Yayınları, 2018.

