ABD 2026 seçimlerinin sonuçları üzerine Türkiye'de epeyi bir yazıldı, çizildi, konuşuldu. Trump'ın burnunun sürtmesi, MAGA’nın geleceği, Demokrat Sosyalist ya da onlara yakın çizgideki adayların zaferleri, ilk Müslüman senatör ve ilk siyah kadın valinin seçilmesi, Demokratların her iki mecliste çoğunluğu ele geçirmesinin başta Türkiye, İran, İsrail ile olmak üzere uluslararası ilişkilere etkileri, muhtemel 2028 Demokrat Başkan adayları, vs. üzerine yorumlar, analizler, spekülasyonlar baş döndürücü bir hızla dolaşıma girdi. Bir kez daha zengin ülkenin siyaseti fakir ülkenin çenesini yordu.
Yine bu seçimlerde oylandıkları halde eyalet referandumları bahsi geçen mevzuların gölgesinde kaldı. Halbuki “ballot initiatives” (oy pusulası inisiyatifleri) denilen bu referandumlar milyonlarca vatandaşın ve —aşağıda okuyacağınız üzere— hayvanın hayatına tesir etmekte. Vergi kurallarından kürtaj hakkına, marihuana kullanımına cezai yaptırımdan eşcinsel evliliklere uzanan birçok başlığa ilişkin tercihler bu yöntemle seçmenlerin önüne konuluyor. Bu oylamaların bazıları “vatandaş inisiyatifleri” diye nitelendiriliyor.[1] Zira 24 eyalet ve başkentte, seçilmiş temsilciler tarafından oy pusulasına eklenen referandumlardan farklı olarak bizzat vatandaşların tabandan örgütlenip belirli sayıda imzayı toplayarak bir teklifi diğer seçmenlerin takdirine sunmaları mümkün. Tabii, bu şekilde oylamaya açılabilecek konulara dair keskin kısıtlamalar mevcut.[2] Fakat yine de bu mekanizma ABD demokrasisinin ilginç ve belki de feyz alınması gereken bir unsuru. Aynı zamanda ABD’de eyaletlerin hem federal yapıdan ne denli özerk, hem birbirlerinden ne kadar farklı olduklarının sarih bir tezahürü. Bu uygulamaya 2026 seçimlerinden birkaç örnek verelim.
Referandumlardan herhalde en çok ilgi uyandıranı Kaliforniya’daki Prop 40 diye de bilinen “milyarder vergisi” idi. 2026’nın başından beri bu eyalette ikamet eden milyarderlerden bir kereliğe mahsus %5 oranında servet vergisi alma teklifi hararetli tartışmalara vesile oldu. Teklifin taraftarları, bağımsız bir ülke olsa GSMH itibariyle dünya sıralamasında 4. gelecek, dev teknoloji firmalarına ev sahipliği yapan bu ultra-zengin eyaletteki gelir ve servet dağılımında hızla açılan makas üzerinden kampanya yürüttüler. Kaliforniya’daki milyarderlerin servetinin $2.3 trilyonu bulduğuna, bu zümre 1982’den beri 25 kat zenginleşirken ortalama bir ailenin gelirinin aynı zaman diliminde sadece iki kat arttığına dikkat çeken vergi yanlıları bu inisiyatif sayesinde eyalet bütçesine $10 milyar kadar ek kaynak toplamayı hedefliyorlardı. Bu kaynak ağırlıklı olarak Trump hükümetinin yoksullara yönelik sağlık sigortasında (Medicaid) yaptığı kesintileri telafi etmek için kullanılacaktı. Zenginden alıp fakire, daha doğrusu fakirden alınıp zengine verilmiş olanın kısmen fakire iadesi maksadı güdülüyordu.

Tabii, milyarderler kaz gelecek yerden tavuğu esirgemeyip Prop 40 karşıtı kampanyaya $300 milyondan fazla destek yağdırdılar, Kaliforniya’yı terk etme tehditleri savurdular. Nitekim aralarında Larry Page, Peter Thiel gibi isimlerin bulunduğu zenginler tedbiren ikametlerini başka yerlere aldırmıştı bile. Elon Musk daha da ileriye gidip şirketlerini de Teksas’a taşımıştı. Gerçi 2026 seçimlerinde Cumhuriyetçi adaylara yarım milyar dolar(!) bağış yapmasına rağmen Demokrat’ların yarattığı mavi dalga Teksas’ı kaplayarak Musk’ı da gafil avladı. Ne var ki özellikle büyük eyaletler vergi oranlarında eşgüdümlü hareket etmedikçe sermaye kaçışı blöf diye geçiştirilemeyecek bir tehdit olmayı sürdürecek. Kısmen bu endişeden, kısmen on yıllardır maruz kaldıkları neoliberalizm ezberlerinden olsa gerek seçmenin %52’si hayır oyu kullanarak sınıf savaşında sermayedarlara bir galibiyet yaşattı. Bu rıza üretme becerisine gıpta etmemek zor.
Eyalet referandumları kültür savaşlarına da zemin teşkil etti. 2022’de Anayasa Mahkemesi kararıyla kürtajın federal bir hak olmaktan çıkması sonrası[3] bu hakkı tek tek eyaletler düzeyinde korumaya almak için bir mücadele başladı. 2026 seçimlerinde 5 eyalette bu mevzu oy pusulasındaydı ve 4'ünde kürtaj hakkı savunucuları başarılı oldu.[4] Trans bireyleri ilgilendiren başlıklardaysa muhafazakar inisiyatifler galip geldi. Okullarda spor müsabakalarında ya da tuvalet, duş gibi tesislerin kullanımında biyolojik cinsiyetin esas alınması Arizona, Colorado ve Washington’da çoğunluğun desteğini aldı. Benzer şekilde, reşit olmayan bireylere cinsiyet-olumlayan cerrahi müdahaleleri yasaklama teklifi yine Colorado’da %52 lehte oyla kabul edildi.
Kültür savaşlarının bir başka veçhesi de oy kullanabilmek için gereken kimlik belgeleri. 60’lı yılların Medeni Haklar mücadelesi sayesinde siyahların seçme ve seçilme hakları hakiki manada tesis edilmeye başlayalı beri Cumhuriyetçiler oy usulsüzlüklerinden yakınır durur. Doğrudan siyahları oy kullanmaktan men edemeyecekleri için sandık güvenliğini koruma kisvesi altında bürokratik engeller çıkararak bu kesimin seçimlere katılımını dizginlemeye çalışırlar. En sık başvurulan yöntem, oy kullanabilmek için gereken kimlik belgelerinde çıtayı yükseltmek olagelmiştir. Araştırmalar bu uygulamaların siyahların yanı sıra Latinolar, düşük gelirliler, gençler gibi Demokrat eğilimli demografik grupların da dezavantajına olduğunu gösteriyor. 2020 seçimlerinde Trump'ın Başkanlık yarışını kaybetmesi sonrasında usulsüzlük iddialarının dozu iyice arttı, milyonlarca kayıtdışı göçmenin Demokrat adaylar lehine oy kullandığı safsatası pompalanmaya başlandı. Söz konusu iddialar seçmende karşılık bulmuş olacak ki 2026 seçimlerinde bu mevzunun oylandığı 11 eyaletin 9’unda kimlik standartları sıkılaştırıldı, çoğunda vatandaşlığın kanıtlanması şartı getirildi.[5]
Belki kültür savaşları cephesinde değerlendirilebilecek bir diğer mevzu da Washington, DC’deki oy pusulalarında yer aldı. Başkentin seçmenleri “kuşların zorla beslenmesinin yasaklanması yasası”nı oyladılar. Kaz ciğeri (foie gras) yapımında kullanılmak üzere karaciğerleri şişsin diye kaz ve ördekleri ağızlarına sokulan bir boru marifetiyle semirtme yöntemini, bunun yanısıra bu yöntemle edinilmiş kaz ciğeri ve benzeri ürünlerin DC’de satışını yasaklama teklifi %73 evet oyuyla geçti. Hayvan hakları eylemcilerinin sebatkârlığı sayesinde vegan/vejetaryen olmayan seçmen bile hayvanların ciğerini normal ölçülerin on katına kadar çıkaran bu gaddarlığa bir dur deme gereği hissetti.
Kürtaj ve hayvan haklarındaki kazanımlara rağmen gerek trans bireyler aleyhine tekliflerin gerek oy kullanmayı güçleştirebilecek düzenlemelerin popülaritesi, Demokratların başarılarına daha temkinli yaklaşmayı gerektiriyor. Demokrat Parti adayları yukarıda bahsolunan eyaletlerin çoğunda takdire şayan bir performans sergilemiş, hatta tarihi zaferler kazanmış olsa da özellikle kimlik siyaseti meselelerinde, görünen o ki, seçmende muhafazakar refleksler hala güçlü. Şayet Demokratlar geçim, enflasyon, sağlık ve eğitim masrafları, vb. ile bunların vergi politikaları, seçim kampanyası finansmanı ve savaş harcamalarıyla bağlantısı odaklı, kıymeti 2026 seçim başarılarıyla tescillenmiş siyasetten sapıp yeniden “woke-izm”e savrulurlarsa 2024 benzeri bir hezimetin tekrarı gayet muhtemel – ki bu seferkinin telafisi çok daha zor olacaktır.

Peki, Kaliforniya’daki “milyarder vergisi”nin akıbetinden sınıf savaşının sınırları adına bir çıkarsama yapmak mümkün mü? Özgül bir referandum girişimi olduğu için ülke geneline dair bir ders çıkarmak doğru olmayabilir ama bu tecrübeden hareketle en azından şu genellemeyi yapabiliriz: Sol popülist bir hat çizmeye çalışan Demokrat siyasetçilerin karşısındaki tek engel Cumhuriyetçiler olmayacak. Prop 40’a muhalefet edenler arasında, adı müstakbel 2028 Demokrat Başkan adayları arasında geçen vali Gavin Newsom ve bazı sendikalar da vardı. Seçim sürecinde MAGA’ya karşı iyi kötü kenetlenmiş Demokrat Parti’de seçimin geride kalmasıyla birlikte ideolojik ayrılıkların daha net bir şekilde ortaya çıkacağı, kozların paylaşılacağı bir döneme giriyoruz. Ve unutmamak gerekir ki parti içinde sol popülist kanadın karşısında mevzilenmiş, Sandersizm’dense Trumpizm’in biraz makyajlanmış, yontulmuş bir versiyonunu (örneğin Marco Rubio-izm) tercih edecek güçlü bir liberal kanat mevcut.
[1] Bu inisiyatiflere 2020 seçimlerinden örnekler veren bir yazı için bkz. ABD Seçimlerinde Doğrudan Demokrasi İnisiyatifleri - Kenan Erçel | Birikim Yayınları
[2] Örneğin, Alaska ve Massachusetts’de eyalet bütçesine dair kararlar bu tür vatandaş inisiyatiflerinin kapsamı dışında.
[3] ABD’ye Özgü Kavramlar Sözlüğü – “Yaşam Yanlısı, Tercih Yanlısı (Pro-Life, Pro-Choice)” - Kenan Erçel | Birikim Yayınları
[4] Missouri, Nevada, Vermont ve Virginia’da seçimler kürtaj hakkı lehine sonuçlanırken Idaho’da aksi yönde netice çıktı.
[5] Bu, seçmenler sandığa doğum sertifikası ya da pasaportla gelecek demek değil. Fakat seçim yetkilileri seçmen listelerini hazırlarken bu kıstasa dayanarak tasarrufta bulunabilir, suistimal yapabilir.
