Ekolojik ve kültürel ilişkilerin çözülmesi üzerine düşünürken biyoçeşitliliği zihnimde bildiklerimle tanımlamakta zorlanıyorum. Bu perspektiften bakınca karşılaştığım bir sorun var. Doğayı tanımak için onu sayıyoruz. Türlerin sayısını, bireylerin bolluğunu, genetik farklılıkları, yaşam alanlarının genişliğini ölçüyoruz. Bütün bunlar gerekli. Çünkü neyi kaybettiğimizi anlamak için önce neye sahip olduğumuzu bilmek zorundayız. Fakat bir ekosistemin zenginliğini yalnızca içerdiği türlerin sayısıyla açıklamak mümkün değil. Bir ormanda yüzlerce tür bulunabilir. Gelgelelim bu türler arasındaki ilişkiler bozulmuşsa, gördüğümüz çeşitlilik o ormanın ekolojik bütünlüğünü yansıtmayabilir. Bir türün varlığını sürdürmesi, geçmişte yerine getirdiği bütün ekolojik işlevleri hâlâ yerine getirdiği anlamına gelmez.

Bu nedenle biyoçeşitliliği yalnızca canlıların toplamı olarak değil, yaşamı mümkün hale getiren ilişkilerin bütünü olarak düşünmek gerekiyor. Bir bitkinin tozlaşmasını sağlayan böcekler, tohumlarını taşıyan kuşlar, kökleriyle ilişki kuran mantarlar ve bütün bu ilişkileri etkileyen iklim koşulları, aynı yaşam ağının parçaları. Bu ağın herhangi bir yerindeki kopuş, türler bütünüyle ortadan kalkmadan da ekosistemin işleyişini değiştirebilir. Yok oluş, her zaman son bireyin ölümüyle başlamıyor. Bazen geride hâlâ canlılar bulunurken, onları birbirine bağlayan ilişkiler kaybolmaya başlıyor.

Benzer bir kırılmanın kültürel çeşitlilikte de yaşanabileceğini düşünüyorum. Bir dil konuşulmaya devam ederken, o dilin taşıdığı yerel bilgiler, doğayla kurduğu ilişkiler ve kuşaklar boyunca biriktirdiği deneyimler zayıflayabilir. Bir topluluk yaşamını sürdürürken, varlığını şekillendiren coğrafyayla ilişkisi dönüşebilir. Kültürel kayıp bu bakımdan yalnızca bir dilin son konuşucusunun ölümüyle ya da bir geleneğin bütünüyle unutulmasıyla ortaya çıkmıyor. Bazen kültürel belleği yaşatan ilişkilerin yavaş yavaş çözülmesiyle başlıyor.

Meksika'nın güneyindeki Tehuantepec Kıstağı'nda yaşayan Ikoot topluluğunun deneyimi, bu ilişkileri anlamak açısından dikkat çekici bir örnek. Domingo Rafael Castañeda Olvera'nın 2020 yılında yayımladığı Denizin ve Rüzgârın Koruyucuları başlıklı çalışması[1], bu topluluğun yaşadığı coğrafyayla kurduğu ilişkileri ve topraklarında planlanan büyük bir rüzgâr enerjisi projesine karşı geliştirdiği mücadeleyi anlatıyor. Ikoot topluluğunun yaşamında deniz ve rüzgâr yalnızca doğal kaynaklar değil. Rüzgârların lagünlerde yarattığı su hareketleri, besin maddelerinin yenilenmesi ve balıkların çeşitliliği, balıkçılıkla geçinen insanların yaşamını doğrudan etkiliyor. Ancak bu ekolojik süreçlerin anlamı ekonomik üretimle sınırlı değil. Su ve rüzgâr, topluluğun mitolojisinde, yerel bilgisinde, gündelik yaşamında ve doğayla kurduğu aidiyet ilişkisinde de önemli bir yere sahip. Onların kimliklerinin bir parçası.

Ekolojik ve kültürel süreçler elbette özdeş değil. Ancak Ikoot topluluğunun deneyimi, belirli coğrafyalarda bu süreçlerin birbirinden ayrılamayacak kadar iç içe geçebildiğini gösteriyor.

Castañeda Olvera'nın çalışmasında dikkatimi çeken bir başka nokta da bu ilişkilerin ekonomik değerle karşı karşıya geliş biçimi. Şirketler açısından Tehuantepec'in güçlü rüzgârları enerji üretimi için büyük bir potansiyel anlamına geliyor. Ikoot topluluğu açısından ise aynı rüzgârlar, yaşadıkları coğrafyanın ekolojik ve kültürel sürekliliğinin parçası. Çatışmanın merkezinde yalnızca rüzgârdan elektrik üretmek bulunmuyor. Bu coğrafyanın nasıl değerlendirileceği, kararları kimin vereceği ve burada yaşayan insanların kendi toprakları üzerindeki söz hakkı da tartışmanın parçası.

Üstelik bu örnek, teknolojik gelişmeye ilişkin eleştirinin mutlaka teknoloji karşıtlığı anlamına gelmediğini hatırlatıyor. Yenilenebilir enerji üretimi iklim kriziyle mücadele için gerekli olabilir. Ancak bir teknolojinin çevresel yararları, onun kurulduğu yerdeki ekolojik ve kültürel ilişkileri görmezden gelmeyi haklı çıkarmaz. Gelişmenin ne anlama geldiğini yalnızca üretilen enerjiyle, yaratılan ekonomik değerle ya da teknolojik kapasiteyle açıklayamayız. Bütün bunların hangi ilişkileri koruduğunu, hangilerini dönüştürdüğünü ve kimlerin yaşamını nasıl etkilediğini de düşünmek gerekiyor.

Peki dijital dünyada yaşanan dönüşümde benzer bir sorunla karşılaşıyor olabilir miyiz?

Yapay zekânın giderek daha fazla metin, görüntü, ses ve düşünsel ürün ortaya koyabilmesi, ilk bakışta olağanüstü bir çeşitlilik izlenimi yaratıyor. Aynı konuda binlerce farklı metin yazılabiliyor, birbirinden farklı görseller üretilebiliyor, sayısız dilde içerik hazırlanabiliyor. Ancak üretimin çokluğu ile kültürel çoğulluk aynı şey değil. Bir metnin farklı sözcüklerle yeniden kurulması, mutlaka yeni bir düşüncenin ortaya çıktığı anlamına gelmiyor. Benzer biçimde bir kültüre ait ifade biçimlerinin sayısız kez yeniden üretilmesi, o kültürün yaşadığı tarihsel ve toplumsal koşulların da korunduğu anlamına gelmez.

Burada sentetik çeşitlilik olarak adlandırabileceğimiz bir durumdan söz etmek mümkün. Algoritmik sistemler, insanlığın ürettiği bilgi ve kültürel örüntülerden hareketle son derece farklı çıktılar oluşturabiliyor. Bu üretim yeni ve değerli yaratıcı olanaklar da sağlayabilir. Fakat çıktıların çeşitliliği, onları mümkün kılan bilgi kaynaklarının, dillerin ve toplulukların aynı ölçüde güçlendiğini göstermiyor. Kültürel çoğulluğu yalnızca üretilen içeriklerin sayısıyla değerlendirmek, biyoçeşitliliği yalnızca türlerin toplamına indirgemeye benziyor. Her iki durumda da görünen zenginliğin ardındaki ilişkiler gözden kaçabiliyor.

Arundhati Roy'un yapay zekâ üzerine denemesinde dile getirdiği kaygıyı bu açıdan özellikle önemli buluyorum. Roy, teknolojinin insanın yaratıcı emeğiyle kurduğu ilişkiyi dönüştürebileceğini tartışırken şu soruları soruyor:

“Kendine ait bir dili, kendi düşünceleri, kendine has bir yası olabilecek mi? Çabalama hakkına sahip olacak mı peki? Düşme? Başarısız olma? Kusurlu olma hakkı kalacak mı?” (Arundhati Roy, Kıyamet: Şimdi ve O Zaman)

Roy'un soruları, öğrenmenin ve yaratmanın yalnızca ulaşılan sonuçlardan ibaret olmadığını hatırlatıyor. Yanılmak, yeniden denemek ve zaman içinde deneyim kazanmak da düşünsel emeğin ayrılmaz parçaları.

Arundhati Roy

Bilimsel araştırmada da benzer bir durumla karşılaşıyoruz. Bir sorunun yanıtını bulmak kadar, o soruyu neden sorduğumuz ve hangi yollardan geçerek yanıtladığımız da önemli. Bir türün evrimsel geçmişini anlamaya çalışırken elimizdeki veriler kadar, karşılaştığımız belirsizlikler ve yaptığımız yorumlar da düşünsel sürecin parçası. Yapay zekâ bu süreçlere katkıda bulunabilir, veri çözümlemesini kolaylaştırabilir ve yeni araştırma olanakları yaratabilir. Ancak öğrenmenin ve keşfetmenin bütün sorumluluğu teknolojik sistemlere devredildiğinde, insanın kendi düşünsel emeğiyle kurduğu ilişki de değişebilir.

Roy'un denemesindeki başka bir soru, bütün bu tartışmayı daha geniş bir çerçeveye taşıyor:

“YZ’nin insanlar için neler yapıp neler yapamayacağına dair bunca hararetli tartışma yürütülürken, insanlara ne yaptığına dair ne kadar da az konuşuluyor.” (Arundhati Roy, Kıyamet: Şimdi ve O Zaman)

Belki de bu soruyu doğayla kurduğumuz ilişkiye de yöneltmeliyiz. Teknolojilerin doğayı anlamak, ölçmek ve yönetmek için neler yapabileceğini sürekli tartışıyoruz. Türleri tanımlayabiliyor, habitatları haritalayabiliyor, iklim modelleri geliştirebiliyor ve gelecekteki değişimleri öngörmeye çalışıyoruz. Ancak bu teknolojilerin doğayla kurduğumuz ilişkiyi nasıl değiştirdiğini yeterince tartışıyor muyuz? Bir kuşun sesini kaydedebiliyor olmamız, o kuşun yaşadığı ormanı koruduğumuz anlamına gelmiyor. Bir dilin bütün sözcüklerini dijital ortamda saklayabilmemiz de o dilin yaşadığı kültürel ilişkilerin sürekliliğini güvence altına almıyor.

Bunun bir başka çarpıcı örneği, Güney Amerika'nın en güneyinde, Ateş Toprakları'nda karşımıza çıkıyor. Andrew Gosler ve Sarah Darwin, Yahgan halkının Yámana dili üzerine kaleme aldıkları çalışmalarında[2], dilin son tam akıcı konuşucusu Cristina Calderón Harban'ın 2022 yılında yaşamını yitirmesini, bir kuş türünün son bireyinin kaybıyla karşılaştırıyor. Oysa burada kayıp, son konuşucunun ölümüyle başlamamıştı. Dilin kuşaklar arasındaki aktarımı çoktan zayıflamıştı. Üstelik Thomas Bridges'in hazırladığı Yámana sözlüğü, yaklaşık 32 bin madde başıyla bu dilin olağanüstü zenginliğini belgeliyordu. Kanolardan ağaçlara, balinalardan deniz yosunlarına uzanan binlerce ifade, Yahgan halkının yaşadığı coğrafyayla kurduğu ilişkinin izlerini taşıyordu. Fakat bütün bu sözcüklerin kaydedilmiş olması, onları doğuran yaşam biçimlerinin de korunduğu anlamına gelmiyordu. Belki de üzerinde en çok düşünmemiz gereken çelişki bu: Bir dilin bütün sözcüklerini saklayabiliriz; ama o sözcüklerin içinde yaşadığı dünyayı da saklayabilir miyiz?

Belki de Antroposen'in en az konuşulan kayıplarından biri burada ortaya çıkıyor. Doğal ve kültürel varlıklar bütünüyle yok olmadan önce, onları birbirine bağlayan ilişkiler zayıflayabiliyor. Geriye hâlâ türler, diller, görüntüler ve bilgiler kalabiliyor. Fakat bu unsurları yaşamın bir parçası haline getiren ilişkiler giderek kırılganlaşıyor, taşıdıkları anlam aşınıyor. Sonunda geriye, görünürde varlığını sürdüren ama içindeki bağları çözülmüş, giderek yavanlaşan bir çeşitlilik kalıyor.

Bu yüzden asıl mesele yalnızca çeşitliliğin ne kadarını koruyabildiğimiz değil. Koruduğumuzu düşündüğümüz şeyin gerçekten yaşamaya devam edip etmediği.

Geriye Nasıl Bir Yaşam Kalacak?

Bütün bu tartışmaların ardından başlangıçtaki soruya geri dönmek istiyorum. Gezegene ne olacak? Belki de bu soruyu biraz değiştirmemiz gerekiyor. Geriye nasıl bir gezegen kalacağından önce, o gezegende nasıl bir yaşamın mümkün olacağını ve bu yaşamın geleceğini nasıl birlikte kurabileceğimizi düşünmeliyiz.

Elizabeth Farrelly, Mutluluğun Sakıncaları adlı kitabında[3], insanın konfor ve haz arayışının sınırlarını sorgularken önemli bir soru soruyor: Acıdan, rahatsızlıktan ve hoşnutsuzluktan bütünüyle arındırılmış bir dünya gerçekten istediğimiz dünya mı? Bu soruyu yapay zekânın sunduğu olanaklar üzerinden yeniden düşünmek mümkün. Daha hızlı öğrenmek, daha kolay üretmek ve zahmetsizce sonuca ulaşmak kuşkusuz değerli olabilir. Fakat bütün güçlüklerden arındırılmış bir düşünsel yaşamın bize ne kazandıracağını, buna karşılık neleri kaybettirebileceğini de sormalıyız. Çünkü öğrenmek yalnızca bilmek değil; yanılmak, yeniden denemek, sabretmek ve bazen hiç beklemediğimiz bir şeyle karşılaşmak demek. İnsanın düşünsel ve yaratıcı emeğini değerli yapan biraz da bu belirsizlik.

Burada acıyı ya da yoksunluğu yüceltmekten söz etmiyorum. Teknolojinin insan yaşamındaki pek çok güçlüğü azaltabileceği açık. Mesele, kolaylığın kendisinin bir amaç haline gelmesi ve yaşamı anlamlı yapan deneyimlerin yalnızca aşılması gereken engeller olarak görülmesi. Bir düşünceyi geliştirmenin, bir canlıyı tanımanın ya da bir sorunun peşinden gitmenin değeri, her zaman ulaştığımız sonuçta saklı değil. Bazen o sonuca giderken kurduğumuz ilişkilerde, gösterdiğimiz çabada ve karşılaştığımız belirsizliklerde ortaya çıkıyor.

Anna Lowenhaupt Tsing'in Dünyanın Sonundaki Mantar anlatısı[4] ise bu tartışmaya başka bir açıdan bakmamızı sağlıyor. Tsing, kapitalizmin örselediği dünyada yaşamın nasıl devam edebildiğini, bir mantarın izini sürerek anlatıyor. Onun dünyasında hiçbir canlı bütünüyle kendi başına var olmuyor. Yaşam, farklı türlerin, tarihlerin ve coğrafyaların birbirine dolandığı karşılaşmalar içinde şekilleniyor. Üstelik bu ilişkilerin hepsi öngörülebilir, düzenli veya denetlenebilir değil. Yaşamın kendisi, belirsizlikler ve karşılıklı bağımlılıklar içinde varlığını sürdürüyor.

Belki de bugün en fazla unuttuğumuz şey bu. Doğayı denetim altına almayı başardığımız ölçüde onu tanıdığımızı düşünüyoruz. Teknolojik sistemler geliştikçe belirsizlikleri ortadan kaldırabileceğimize, geleceği hesaplayabileceğimize ve yaşamı giderek daha kusursuz biçimde yönetebileceğimize inanıyoruz. Oysa bir ormanın geleceğini belirleyen ilişkilerin tamamını önceden bilemediğimiz gibi, insanlığın kültürel ve düşünsel geleceğini de yalnızca algoritmaların üretebileceği çıktılar üzerinden kavrayamayız. Yaşam, onu oluşturan parçaların toplamından her zaman daha karmaşık.

Bir ormanın ağaçlarını sayabiliyoruz, bir kuşun ötüşünü kaydedebiliyoruz, bir dilin sözcüklerini saklayabiliyoruz. Bütün bunları yapmaya devam etmeliyiz. Ancak bu kayıtların, korumaya çalıştığımız yaşamın yerini almasına izin vermemeliyiz.

Üstelik bu ilişkiler yalnızca geçmişten devraldığımız bir miras değil. Yeniden kurulabilir, değişebilir, kimi zaman hiç beklemediğimiz karşılaşmalarla başka biçimlerde ortaya çıkabilir. Tsing'in hatırlattığı gibi, örselenmiş dünyalarda bile yaşamın yeni olanakları bulunabiliyor. Belki de yapmamız gereken, her şeyi denetlemeye çalışmak yerine bu olanakları fark etmeyi, farklı yaşam biçimleriyle birlikte var olmayı ve onların geleceğine yer açmayı öğrenmek.

Bu yüzden Antroposen'i anlamak için kullandığımız kavramların da değişmesi gerektiğini düşünüyorum. Yok oluşu yalnızca bir türün ortadan kalkmasıyla, çeşitliliği yalnızca sayılarla, ilerlemeyi yalnızca teknolojik kapasiteyle ve zenginliği yalnızca ekonomik değerle açıklamak artık yeterli değil. Yaşamın ilişkisel doğasını, kültürel belleğin kırılganlığını ve müşterek varlıkların giderek daha fazla sahiplenilmesini anlatabilecek başka sözcüklere ihtiyacımız var.

Belki de bütün mesele, doğaya ve insanın ortak düşünsel birikimine hangi gözle baktığımızda düğümleniyor. Bir ormanda yalnızca keresteyi, bir nehirde yalnızca suyu, insanlığın kültürel mirasında yalnızca işlenebilir veriyi gördüğümüzde, geriye kalan her şey kolayca gözden çıkarılabiliyor. Roy'un teknoloji oligarklarını betimlerken kullandığı sözler, bu bakışın ulaştığı noktayı bütün çıplaklığıyla anlatıyor:

“Çıkarılacak, istiflenecek ve piyasaya sürülecek bir kaynak. Ormanın canı cehenneme. Nehrin canı cehenneme. İnsanın canı cehenneme.” (Arundhati Roy, Kıyamet: Şimdi ve O Zaman)

Roy'un bu sert sözleri, bize yalnızca nelerin gözden çıkarıldığını değil, dünyaya nasıl bakmayı öğrendiğimizi de sorgulatıyor. Belki de Antroposen'de değiştirmemiz gereken ilk şey, yaşamı bir kaynak olarak görmeye alışmış bakışımız. Çünkü başka türlü bir gelecek düşünmek, önce başka türlü bir ilişki kurmayı gerektiriyor.

Ek: Antroposen’in Sözlüğüne Yeni Kelimeler

Antroposen, yalnızca doğanın fiziksel dönüşümünü değil, yaşamın ve kültürel birikimin nasıl tanımlandığını da yeniden düşünmemizi gerektiriyor. Roy'un denemesinden hareketle geliştirdiğim bu tartışmada öne çıkan bazı kavramları, birbirleriyle ilişkilerini görünür yapabilmek amacıyla burada bir araya getiriyorum. Bunların bir bölümü mevcut bilimsel ve eleştirel literatürde kullanılıyor; bir bölümü ise bu yazı boyunca geliştirdiğim yorumlayıcı çerçevenin parçaları.

***

Antroposen’in dijital dozerleri: İnsanlığın ortak bilgi birikimini, dillerini, kültürel üretimlerini ve yaratıcı emeğini, onları ortaya çıkaran toplumsal ve tarihsel ilişkilerden kopararak işlenebilir veriye ve ekonomik değere dönüştüren teknolojik ve kurumsal düzenekler. Büyük teknoloji şirketleri, yapay zekâ modelleri ve veri altyapıları aracılığıyla işleyen bu düzenekler, bir yandan kültürel müşterekleri özel mülkiyet ve denetim ilişkileri içine alırken diğer yandan enerji, su, mineral ve arazi kullanımı yoluyla gezegenin ekolojik kaynakları üzerinde yeni baskılar yaratır. Dijital dozer metaforu, sömürgeci genişleme dönemindeki doğaya el koyma pratikleriyle günümüzün dijital mülksüzleştirme biçimleri arasında tarihsel bir benzerliğe işaret eder. Buradaki temel tehlike yalnızca bilgi ve kaynakların sahiplenilmesi değil, biyolojik ve kültürel çeşitliliği yaşatan ilişkilerin görünmezleşmesi ve aşınmasıdır.

Biyokültürel mülksüzleştirme: Biyolojik ve kültürel çeşitliliğin, onları var eden topluluklardan ve ilişkilerden koparılarak ekonomik kaynaklara dönüştürülmesi. Bir ormanın ekolojik bütünlüğünü kaybederek hammaddeye indirgenmesiyle insanlığın ortak kültürel birikiminin şirketlerin özel mülkiyetindeki veri kümelerine dönüştürülmesi farklı süreçler elbette. Ancak ikisi de müşterek olanın sahiplenilmesi sorununu gündeme getirir.

Dijital madencilik: İnsanlığın kuşaklar boyunca ürettiği bilginin, dilin, sanatın ve deneyimin büyük ölçekli veri toplama süreçleriyle çıkarılması ve işlenmesi. Geleneksel madencilikte yeryüzünün jeolojik birikimleri, dijital madencilikte ise insanlığın kültürel birikimleri ekonomik değer üretiminin hammaddesine dönüşür. Roy’un açık ocak madenciliği benzetmesi, bu iki faaliyet arasındaki sömürü ilişkisini görünürleştirir.

Teknolojik metabolizma: Dijital teknolojilerin varlığını sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğu enerji, su, mineral, arazi, altyapı ve emeğin bütünü. Yapay zekânın görünüşte maddesiz dünyası, gezegenin son derece maddi kaynaklarına bağımlıdır. Her veri merkezi bir coğrafyada yer kaplar, her hesaplama enerji gerektirir, her teknolojik altyapı ekolojik bir iz bırakır. Dijital dünya, biyosferin dışında değil, onun kaynaklarıyla ayakta durur.

İlişkisel yok oluş: Bir türün, ekosistemin ya da kültürel pratiğin bütünüyle ortadan kalkmasından önce, onu var eden ilişkiler ağının çözülmesi. Bir kuş türü varlığını sürdürürken ekosistemdeki işlevini kaybedebilir; bir dil konuşulmaya devam ederken yerel bilgi birikimi ve kuşaklar arası aktarım zayıflayabilir. Her iki durumda da görünürdeki çeşitlilik, onu yaşatan ilişkilerden yoksun kalır. Yok oluş her zaman son bireyin ölümüyle başlamaz.

Dilin çitlenmesi: İnsanlığın ortak dilsel ve kültürel mirasının özel mülkiyet rejimleri içine alınması. Binlerce yıl boyunca kolektif olarak gelişen ifade biçimleri, büyük dil modellerinin eğitimi için kullanılırken bu modellerin ürettiği hizmetler belirli şirketlerin ticari denetimine girer. Bir zamanlar müşterek olanın yeniden ve ücret karşılığında topluma sunulması, dijital çağın yeni mülkiyet çelişkilerinden biridir.

Sentetik çeşitlilik: Gerçek farklılıkların ve özgün deneyimlerin yerini, mevcut bilgi ve kültürel örüntülerin algoritmik olarak yeniden birleştirilmesiyle oluşan çeşitlilik görünümünün alması. Sonsuz sayıda metin, görüntü veya ses üretilebilmesi, kültürel çoğulluğun kendiliğinden zenginleştiği anlamına gelmez. Tıpkı çok sayıda bireyin bir arada bulunmasının sağlıklı bir ekosistemi garanti etmemesi gibi, çıktıların çokluğu da düşünsel çeşitliliğin güvencesi değildir.

Bilişsel mülksüzleşme: Öğrenme, hatırlama, sorgulama ve yaratma süreçlerinin giderek teknolojik sistemlere devredilmesi sonucunda insanın kendi düşünsel emeği üzerindeki özerkliğinin zayıflaması ihtimali. Sorun, makinelerden yararlanmak değil, düşünmenin gerektirdiği çabanın gereksiz bir yük olarak görülmeye başlanmasıdır. Roy’un sorduğu gibi, insanın yanılma, başarısız olma ve kusurlu bir şey yaratma hakkı ne olacaktır?

Dijital sömürgecilik: Verinin, emeğin ve doğal kaynakların eşitsiz küresel güç ilişkileri içinde toplanması ve ekonomik değerinin belirli merkezlerde yoğunlaşması. Geçmişte sömürgeci ekonomiler için toprak, ormanlar ve madenler ne ifade ediyorsa, bugün veriler, dijital emek ve hesaplama altyapıları da benzer bağımlılık ilişkilerinin konusu olabilir. Roy’un Hindistan üzerinden anlattığı dönüşüm, sömürgeciliğin yalnızca geçmişe ait bir tarih olmadığını düşündürür.

Yaşamın müşterekliği: Biyolojik ve kültürel varoluşun, tek tek sahiplenilebilir nesnelerden çok karşılıklı bağımlılık ilişkileriyle mümkün olduğu düşüncesi. Bir ekosistemi korumak yalnızca içindeki türlerin listesini muhafaza etmek değildir. Benzer şekilde, insanlığın kültürel mirasını korumak da onun bütün ürünlerini sayısallaştırıp depolamak anlamına gelmez. Her iki durumda da korunması gereken, çeşitliliği mümkün hale getiren ilişkilerin sürekliliğidir.

Birikim'in Notu: Okuduğunuz yazının genişletilmiş versiyonu derginin Aralık sayısında yayınlanacaktır.

Yazarın Notu: Bu yazının bağımsız bir denemeye dönüşmesine vesile olan değerli önerisi ve teşviki için Tanıl Bora'ya içtenlikle teşekkür ederim.

[1] Castañeda Olvera, Domingo Rafael (2020). “Guardianes del mar y del viento. El conflicto socioambiental del pueblo ikoot en el istmo de Tehuantepec.” Ecología Política, 60, 68–72. https://www.jstor.org/stable/27041580

[2] Gosler, AG. & Darwin, SC. (2026) Darwin and the ‘Fuegians’: return to the Land of Fire. Ethno-ornithology Letters, 1. Baskıda.

[3] Farrelly, Elizabeth (2015). Mutluluğun Sakıncaları (Blubberland: The Dangers of Happiness). Çev. Erdem Gökyaran. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, XXI. Yüzyıl Kitapları, 256 s. ISBN: 978-975-08-3122-5. Farrelly, modern toplumun konfor, haz ve mutluluk arayışını tüketim kültürü ve ekolojik yıkım bağlamında sorgular. Acıdan ve hoşnutsuzluktan bütünüyle arındırılmış bir yaşamın gerçekten arzu edilir olup olmadığını tartışırken, insanın zorluklarla karşılaşmasının deneyim ve anlam üretimindeki yerini yeniden düşünmeye çağırır.

[4] Tsing, Anna Lowenhaupt (2023). Dünyanın Sonundaki Mantar: Kapitalizmin Enkazlarında Yaşam İmkânı Üzerine (The Mushroom at the End of the World: On the Possibility of Life in Capitalist Ruins). Çev. Erdem Gökyaran. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, XXI. Yüzyıl Kitapları, 376 s. İlk baskı ISBN: 978-975-08-5822-2. Tsing, matsutake mantarının izini sürerek kapitalist yıkımın ardından yaşamın nasıl devam edebildiğini araştırır. Türler arası karşılıklı bağımlılıklar, beklenmedik karşılaşmalar ve birlikte var olma biçimleri üzerinden, yaşamın denetlenebilir ve birbirinden bağımsız unsurların toplamına indirgenemeyeceğini gösterir. Kitap, Antroposen'de belirsizlik ve güvencesizlik koşullarında yeni yaşam olanaklarını düşünmek için ilişkisel bir yaklaşım sunar.