Hannah Arendt’in Kötülüğün Sıradanlığı’nı temsil eden biri olarak Eichmann’ı nitelendirmesi –kitabının alt başlığı Adolf Eichmann Kudüs’te– birçok kişiyi fazlasıyla rahatsız etmişti. Eichmann’ın yargılaması sırasında bilinmeyen antisemitik açıklamalarının ortaya çıkmasının ardından, Arendt’in yaklaşımı daha da şiddetli bir şekilde eleştirildi. Gazze’deki soykırımın iç işleyişini su yüzüne çıkaran yeni NAZA belgeseli ise, kötülüğün sıradanlığı kavramını yeniden gözlerimizin önüne getiriyor. Ancak bu kez Eichmann’dan farklı olarak herhangi bir mahkemenin karşısına çıkmayan, deneyimlerini çoğunlukla rahat ve sıradan bir tavırla paylaşan, başarılarıyla gurur ya da pişmanlık duyan iki düzine failin tanıklıklarıyla karşı karşıyayız. Bu orta sınıf kadın ve erkekler, ileri teknoloji gerektiren işlerini büyük bir titizlikle yapan sıradan insanlar gibi konuşuyorlar. Belgesele konu olan İsrailliler işledikleri suçların desteklenmeyeceklerinden korktukları için, onları kendi halklarından gizlemeye çalışan Nazilerden farklı bir şeyi temsil ediyorlar. Bu yeni belgesel, kötülüğün normalliğini, Tel Aviv’in kırk milden daha az güneyinde yaşanan bir soykırımın toplumun büyük bölümü tarafından kabul görmesini üzerinden anlatıyor.

Belgeselde röportaj yapılan yirmi dört fail, Gazze’yi yok etmek için yapay zekânın ve kapsamlı gözetleme gücünden yararlanan seçkin istihbarat birimlerinde görev yapıyorlar. Röportaj yapılanlardan biri, “Arap düşmanı” olmadığını söylüyor. Buna rağmen, en azılı Arap düşmanından daha fazla kadın ve çocuk öldürdüğüne inanıyor. Siyonist yerleşimci-sömürgeci milislerin, İsrail Savunma Kuvvetleri’nin (IDF) hoşgörülü bakışları ve zaman zaman sağladıkları doğrudan yardımla Filistinlilere karşı Batı Şeria’da sürdürdüğü pogromlar ne kadar iğrenç olursa olsun, Gazze’de sivillerin topluca katledilmesinin şiddeti kıyaslanamayacak kadar daha büyük oldu.

Bu failler, belgeselin tamamına görsel arka plan oluşturan, gösterişli ve ışıltılı Tel Aviv’in ayrıcalıklı sınıflarından geliyorlar. Tanıklıklarda tekrar tekrar karşımıza çıkan temalar arasında, emirlere itaat etmeye hazır olmak ve zorlayıcı teknik sorunların üstesinden gelmekten haz duymak bulunuyor (merhum Jean-Jacques Salomon’un tanımladığı şekliyle “technodélice”). Faillerden birisi bunu “Eğlenceliydi (kef)” diye itiraf ediyor.

NAZA, “sivil zayiat” anlamına gelen İbranice bir kısaltma. “Nazi” sözcüğüyle kurulan çağrışım da tesadüf değil, zira faillerden birisi kendi deneyimini 1940’ların başında sanayileşmiş, ancak daha az gelişmiş yöntemlerle kitlesel cinayetler işleyen Nazilerin deneyimiyle karşılaştırabiliyor. Bu faillerden biri, pek çok genç İsrailli (ve başka yerlerde yaşayan Yahudiler) gibi Nazi imha kamplarını ziyaret etmeye götürüldüğünde, her gün binlerce insanı öldürdükten sonra bu Nazilerin nasıl olup da normal hayatlarına dönebildiklerini merak etmiş. Şimdi ise bunu anladığını söylüyor. Çoğunluğu kadın ve çocuklardan oluşan insanları öldürdüğü bir günün ardından arkadaşlarıyla buluşup gece dışarı çıkabiliyormuş.

Başlangıçta ne Nazilerin ne de Siyonistlerin asıl amacı soykırım yapmaktı. Alman Nasyonal Sosyalistleri, milliyetçi fantezilerinde, ‘saflaştırılmış’ ve genişletilmiş Almanya’yı yeniden büyük kılmak için öncelikle “istenmeyen kişileri” sınır dışı etmeyi hedeflediler. Benzer bir şekilde, 1948 ve 1967’de kitlesel sürgünlerin yaşandığı dönemlerde iktidarda olan sosyalist Siyonistler ise, Filistin’i bir “Yahudi Devleti”ne dönüştürmeyi hedefliyordu. Her iki ideoloji de toprak hırsıyla hareket ediyordu: Naziler, Doğu Avrupa’daki verimli toprakları Slavların çoğundan ve Yahudilerin tamamından “temizlemek” istiyordu. İsrail’in toprak stratejisini ise kimi eleştirmenler ve siyasetçiler “en az sayıda Arap’la en geniş toprak parçasına sahip olma” arayışı olarak tanımlar.

Yirminci yüzyılın başlarından itibaren Siyonist öncüler, geçmişin mağduriyetini geride bırakmış, cesur ve yiğit “Yeni İbrani İnsanı”nın (New Hebrew Man) yetiştirilmesine büyük önem verdiler. Bugün Siyonizmin egemen akımını kuran ve şekillendiren Vladimir Jabotinsky, 1904’te Theodor Herzl için yaptığı anma konuşmasında bu yaratılacak yeni insanı şöyle tanımlıyordu:

“Hareket noktamız, bugünün tipik Yahudi’sini (Yid) alıp onun tam karşıtını hayal etmektir… Yahudi çirkin, hastalıklı ve nezaketten yoksun olduğuna göre, ideal İbrani (Hebrew) imgesine erkeksi bir güzellik kazandıracağız. Yahudi ezilir ve kolayca korkuya kapılır; dolayısıyla İbrani gururlu ve bağımsız olmalıdır.”

Ancak aynı İsrailliler, yerleşimci hareketin körüklediği bir direnişle karşılaştıktan hemen sonra, kendilerine savunmaya zorlanmış olan masum kurbanlar rolünü üstlendiler. Nazi imha kamplarına yapılan ziyaretler, sert ve tavizsiz savaşçılar yetiştirmek için kullanılan eğitici araçların temel bileşenleri oldu. Bu nedenle çoğunun Ekim 2023’te İsrail’in güneyine yönelik saldırıyı “Holokost’tan bu yana Yahudilere yönelik en büyük katliam” olarak nitelemesi şaşırtıcı değil. Gözden kaçan ise, Naziler tarafından hedef alınan güçsüz Yahudi siviller ile Filistinlileri Gazze’de açık hava toplama kampına sürmüş ve oraya hapsetmiş güçlü Yahudi devleti arasındaki farktı. İsrailliler, uyguladıkları şiddetten söz ederken sık sık “ein brera” (başka seçenek yok) ifadesini kullanıyor. Açıkçası bu ifade kendi benlik imgelerini korumaya ve meşrulaştırmaya yarıyor. Kısaca soykırım, Avrupa’dan Batı Asya’ya işte böyle yayıldı.

Belgeselin kahramanları, Filistinlilerin bütün telefon görüşmelerini gözetlemek için son derece ileri bir teknolojiyi nasıl kullandıklarını anlatıyor. Yapay zekânın milyonlarca konuşmadan çıkardığı ifadelerden biri, “Babam ne zaman eve gelecek?” oluyor. Şüphelinin evinin, karısı ve çocuklarıyla birlikte yok edilmesine bu şekilde karar veriliyor. Bilgisayar ekranlarının arkasında oturup hedefleri belirleyenler, birkaç dakika önce babalarını bekleyen yaralı çocukların çığlıklarını sonrasında duyabiliyor.

Siyasetçilerinin çoğu faşist politikaları açıkça savunup uygulayan İsrail, bir “Girişimci Ulus” olarak teknolojik yeniliklerin kullanımında dünya liderlerinden biri olmakla haklı olarak övünüyor. Amerikan yasalarıyla güvence altına alınan komşularına karşı niteliksel üstünlüğü, ABD’nin askerî-endüstriyel-dijital kompleksiyle yakın iş birliğine dayanıyor. Yakında çıkarılacak bir yasa, İsrail ordusunu resmen bu yapının içine yerleştirecek. Palantir şirketi ve Batılı diğer yüksek teknoloji savaş destekçileri için Ukrayna çoğunlukla bir test sahası iken, bundan farklı olarak İsrailli bilim insanları ve mühendisler Lavender gibi görece yeni sistemlerin geliştirilmesine doğrudan katkıda bulunuyorlar ve bu sistemler Filistinlilere karşı yaygın biçimde kullanılıyor. Bütün bunlar, ABD’nin mali, maddi ve stratejik desteğiyle oluşan daha geniş bir ekosistem içinde gerçekleşiyor. Yalnızca Washington, Berlin ve Londra değil, Belgrad bile İsrail’e mühimmat, askerî malzeme ve bulut hizmetleri sağlayan yaşam hattını —daha doğrusu ölüm hattını— açık tutuyor. Bu destek İsrail’in yalnızca Filistinlilere zulmetmesini ve onları öldürmesini değil, Almanya Şansölyesi Merz’in açıkça kabul ettiği üzere, başka ülkelere de saldırarak “hepimiz adına kirli işleri yapmasını” da mümkün kılıyor. Merz’in ve Batılı muhataplarının, belgeselin kamuoyuna açıkladığı yöntemlerden başından beri haberdar olduklarına ise hiç kuşkumuz yok.

Üstelik İsrail’in gözetim ve nüfus denetimi konusundaki uzmanlığı dünyanın dört bir yanında talep görüyor. Bu durum, başka yerlerde gizlilik/mahremiyet ve demokrasi açısından tehlikelerin habercisi. Benzersiz olan ve giderek büyüyen güncel ekonomik kutuplaşmaya karşı gelişebilecek olası toplumsal çalkantılardan ve hatta devrimlerden kaygı duyan yöneticiler bu kapsamlı gözetim araçlarına başvurmak isteyebilirler. Batı’nın siyasi merkezlerinin önemli bir bölümünde faşizmin filizleri görülmeye başladı. Örneğin, ABD Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza Dairesi’nin (ICE) belgesiz göçmenleri hedef alan faaliyetleri bunun yalnızca başlangıcı olabilir. Egemen sınıfların ayrıcalıklarını koruma ihtiyacı, İsrail’le suç ortaklığını körüklüyor ve böylece ülkenin cezasız kalmasına katkıda bulunuyor.

Benzer şekilde, 2024’te Lübnan’da ve Suriye’de binlerce kişinin öldürülmesine ve sakat bırakılmasına yol açan, Israil’in tuzaklanmış çağrı cihazlarıyla Hizbullah’a sızma operasyonu, görünüşte zararsız sivil cihazlar kullanan herkesin ne kadar savunmasız hâle gelebileceğini de gösteriyor. (NAZA, yakın zamanda çekilen başka bir belgeselin konusu olan bu korkunç olaya değinmiyor.) İsrailli yetkililer, açıkça kendileri için savaş sahnesinin bütün dünya olduğunu ve başrol oyuncularının da kendileri olduğunu övünerek dile getirdiler. Örneğin Başbakan Netanyahu, tehditkâr bir gururla dünyadaki herkesin cebinde İsrail’den bir parça taşıdığını belirtmişti.

Nazilerin Yahudilere, Slavlara ve daha birçok halka yönelik soykırımı, Avrupalıları temel olarak kurbanların kendileri gibi Avrupalı olmaları nedeniyle şoke etmişti. Oysa Avrupa’nın Afrika ve Amerika kıtalarında gerçekleştirdiği soykırımlar benzer bir tepkiye yol açmamıştı. Şokun bir diğer önemli nedeni, Nazi soykırımının rasyonel biçimde örgütlenmiş olmasıydı. İsrailliler Gazze’de bu organizasyonu yapay zekâ da dâhil olmak üzere yüksek teknolojiden yararlanarak daha önce görülmemiş seviyelere çıkardılar. IDF uzmanları ve keskin nişancılar, insanları neredeyse istedikleri anda öldürebilen tanrılar gibi hissettiklerini itiraf ediyorlar. İsrail medyası ise, askerlerin sivil hayata döndüklerinde depresyon yaşadıklarına ilişkin kimi vakaları bildirdi. Bazıları için bunun nedeni, mutlak kudret (omnipotence) duygusunu kaybetmekti. Artık bu askerler tanrı değil, kalabalığın içinde kaybolmuş hiç kimseler olduklarını hissediyorlardı. IDF’nin diğer bazı askerleri ise dünyanın kendilerine yönelttiği kınama karşısında derin bir bunalıma sürükleniyorlar. Zira genel olarak masum kurbanlar olduklarına inandıkları için, bu tepkiyi de anlamlandıramıyor ve antisemitizme bağlıyorlar.

Filmde röportaj yapılan İsraillilerden biri, İsrail’i eleştirenleri karalamak, itibarsızlaştırmak ve etkisizleştirmek için elektronik medyayı kullanması gereken siyasi kanatta görevlendirilmiş. (NAZA sinemalarda gösterime girdikten hemen sonra İsrailliler, izleyicileri orijinal filmden uzaklaştırmak amacıyla, yanıltıcı biçimde “Naza: The Real Story. Full Film” adını taşıyan sahte bir yapımı hemen dolaşıma soktu. Bu sahte yapımın aksine, orijinal film ise şimdilik internette bulunmuyor.) Bu operasyon, Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde ve ABD’de Filistinlilere yönelik yalnızca maddi desteğin değil, siyasi desteğin bile baskı altına alınmasına katkıda bulunuyor. İsrail’e yönelik eleştiri antisemitizm olarak suç kapsamına sokuluyor. Bu ülkelerdeki İsrailli ajanlar, büyük olasılıkla İsrail istihbaratı tarafından toplanmış hedef bilgilerini polise, işverenlere ve üniversitelere sağlıyor; bu kurumlar da eleştirmenleri yıldırmak, tutuklamak, sınır dışı etmek, işten çıkarmak ve kurumlarından uzaklaştırmak için hızla harekete geçiyor. Fakat İsrail Batı ülkelerindeki ifade ve gösteri özgürlüğü gibi temel hakları engellemeye çalışmasına rağmen, genel kamuoyu nezdindeki savaşı kazanamıyor.

Avrupa’da ve ABD’de kamuoyunun giderek artan hoşnutsuzluğuyla karşı karşıya kalan Netanyahu, İsrail’i bir “süper Sparta”ya dönüştürme sözü veriyor: Artan uluslararası tecrit ortamında tek başına ayakta kalabilecek, radikal bir şekilde militarist ve kendi kendine yeten bir toplum. İsrailli siyasetçiler ve askerî uzmanlar ise, İsrail’in resmî “Demokratik bir Yahudi devleti” olduğuna ilişkin tanımın, içsel bir gerilimle malul olduğu sonucuna uzun zaman önce varmışlardı. Kısaca Batılı demokrasilerin görünüşte değer verdiği liberal demokratik değerler, Yahudi üstünlüğüne boyun eğmek zorunda kaldı denilebilir. Dolayısıyla barış, İsrail için artık geçici bir politika seçeneğinden ibaret. Von Clausewitz’in söylediğini başka bir şekilde ifade edersek: Siyaset, savaşın başka araçlarla sürdürülmesidir.

Devletler cansız yapılardır; onları harekete geçirenler ise bireylerdir. Biliyoruz ki İsrailliler arasında geniş bir psikolojik ve siyasi çeşitlilik mevcut. Fakat NAZA belgeseli, Yahudi geleneğinin ve genel olarak insanlığın moral/ahlaki sınırlarından kurtulmuş o “Yeni Yahudi İnsanı” yetiştirme projesinin çarpıcı başarısını gözler önüne seriyor.

Francisco Goya’nın ünlü eserlerinden birinin başlığı “El sueño de la razón produce monstruos”tur. Bu ifade genellikle “Akıl uykuya daldığında canavarlar ortaya çıkar” şeklinde anlaşılabilir. Oysa İspanyolca “sueño”, “rüya” ya da “hayal” anlamına da geliyor. Siyonist devlet, bir yüzyıl önce siyasi Siyonizm’in kurucusu olan Herzl’in yazdığı üzere “Wenn ihr wollt, ist es kein Märchen” (“İsterseniz, bu bir masal değildir”) iddiasını cisimleştiriyor. (Bu söz aynı zamanda, Nazi sinemasının başyapıtı Triumph des Willens (İradenin Zaferi) filminin başlığıyla da dikkat çekici bir benzerlik taşıyor.) Bir zamanlar hayal ve masal gibi görünen bu proje, siyasi, mali ve insani kaynakların akılcı biçimde kullanılmasıyla gerçeğe dönüştü. İsrail’in eylemleri, Modernitenin karakteristik özelliklerinden biri olan araçsal akılcılığın da canavarlar üretebileceğini gösteriyor. Üstelik bu canavarlar kendilerinin normal olduğuna inanıyorlar ve çevrelerindeki İsraillilerin çoğu da böyle hissediyor. Bu durum İsrail’i bölgesi, dünya ve elbette en başta kendisi için ciddi bir tehlike hâline getiriyor.

Not: Bu yazı 19 Ekim 2026’da juancole.com’da yayımlanmış, yazarın izniyle, Ersin Aslıtürk tarafından çevrilmiştir.