Kapitalizmin İklim Günahları: Krizi Yaratanlar, Çözümü Yönetenler

Antalya'da dünyanın dört bir yanından devlet temsilcileri, holding yöneticileri, bilim insanları ve sivil toplum kuruluşları iklim krizini konuşmak üzere bir araya geliyor. Otuz birinci kez düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı, birbirinden farklı siyasal rejimlere, ekonomik çıkarlara ve tarihsel sorumluluklara sahip ülkeleri aynı masada buluşturuyor. Böylesi bir uluslararası işbirliğinin önemini küçümsemek mümkün değil. Atmosferin ortaklığı, çözüm arayışının da ortak olmasını gerektiriyor.

Birikim'de yayımlanan önceki yazımda, Dünya neden hâlâ aynı masaya oturuyor?, COP toplantılarının gerekli olup olmadığını tartışmıştım.[1] Orada vardığım sonuç, bu toplantıların gereksiz olduğu değil, mevcut yöntemleriyle yetersiz kaldığıydı. Dünyanın yaklaşık iki yüz devletini aynı bilimsel gerçeklik etrafında buluşturmak önemli bir kazanım. Ancak ortak bir dil oluşturmakla ortak bir eylem geliştirmek arasında büyük bir mesafe bulunuyor. COP'ların ilkini belli ölçüde başardığını, ikincisinde ise hâlâ ciddi güçlüklerle karşılaştığını düşünüyordum.

Şimdi bu tartışmaya başka bir soru eklemek istiyorum. Çünkü mesele yalnızca devletlerin aynı masaya oturup oturmadıkları değil. O masanın çevresinde kimlerin bulunduğu, kimlerin konuştuğu ve daha önemlisi, hangi çıkarların çözümün sınırlarını belirlediği de önemli.

İklim krizini yaratan ekonomik ve siyasal düzen, aynı krizin çözümünü yönetme yetkisini hangi gerekçeyle elinde tutuyor?

Bu soru, COP'ların varlığını reddetmiyor. Ancak iklim krizinin çözümünü üstlenen ekonomik ve siyasal aktörlerin meşruiyetini tartışmaya açıyor. Çünkü bugün karşı karşıya olduğumuz çelişki, bilimsel bilginin eksikliğinden çok, mevcut bilginin ekonomik ve siyasal kararları neden yeterince değiştiremediğiyle ilgili.

Ekolojik Krizin Meşruiyet Sahnesi

İklim konferanslarının giderek daha dikkat çekici bir özelliği var. Büyük sermaye grupları, uluslararası şirketler ve holding yöneticileri bu toplantıların görünür aktörleri arasında yer alıyor. Sürdürülebilirlik, karbon nötrlüğü, temiz enerji, su verimliliği ve yeşil dönüşüm üzerine konuşuyorlar. Uzun vadeli hedefler açıklıyor, ortaklıklar kuruyor ve teknolojik yenilikleri kamuoyuna sunuyorlar.

Bütün bunların önemsiz olduğunu düşünmüyorum. Su tüketimini azaltmak, enerji verimliliğini artırmak ve fosil yakıtlardan uzaklaşmak gerçekten gerekli. Ancak bu açıklamaların büyük bölümünde sorgulanmadan kabul edilen bir varsayım dikkat çekiyor: Ekonomik büyüme devam etmeli.

Daha az karbon salalım, daha az su kullanalım, daha temiz teknolojiler geliştirelim. Fakat üretmeye, tüketmeye, yeni pazarlara açılmaya ve sermaye biriktirmeye devam edelim.

Ekolojik dönüşümün dili, böylece ekonomik büyümenin devamlılığını güvence altına alan bir dile dönüşebiliyor. Krizin nedenlerini tartışmak yerine, krizin ekonomik faaliyetleri aksatmadan nasıl yönetilebileceği üzerinde yoğunlaşılıyor.

Burada kapitalizmin, yarattığı ekolojik krizin çözümünü üstlenerek kendisini akladığı ve bu yolla mevcut ekonomik ilişkileri yeniden meşrulaştırdığı bir süreçle karşı karşıya olduğumuzu düşünüyorum. Verilen zarar kabul ediliyor, ancak bu zararı üreten ekonomik ilişkilerin değiştirilmesi zorunlu görülmüyor. Ekolojik sorumluluk, böylece mevcut düzeni sorgulamanın değil, onun devamlılığını meşrulaştırmanın bir aracına dönüşebiliyor. Daha az karbon salmak, daha az su tüketmek, daha temiz teknolojiler geliştirmek elbette önemli. Ancak bütün bunlar, ekonomik büyümenin ve sermaye birikiminin sınırlarını tartışmaya açmadığı sürece, krizin nedenlerinden çok sonuçlarını yönetmeye yönelik bir çaba olarak kalıyor.

Buradaki mesele holding yöneticilerinin kişisel olarak samimi olup olmadıkları değil. Onların niyetlerini bilemeyiz. Asıl sorun, ekolojik sorumluluğun mevcut ekonomik düzeni sorgulamak yerine onun devamlılığını meşrulaştıran bir araca dönüşebilmesi.

Murathan Mungan'ın Federico Fellini'nin Amarcord filmi üzerine 1984 yılında yazdığı denemeyi burada anımsamak istiyorum. Mungan, bir siyasal düzeni yalnızca onun görünür temsilcileri üzerinden anlamanın yetersizliğine dikkat çekiyor. Asıl üzerinde durduğu, bu temsilcilerin ortaya çıkmasına ve güçlenmesine zemin hazırlayan toplumsal ilişkiler, gündelik hayatın içine yerleşmiş alışkanlıklar ve sorgulanmadan kabul edilen değerler.[2] Bu yaklaşımın ekolojik kriz açısından da önemli olduğunu düşünüyorum. Krizi yalnızca şirketlerin açıklamaları, yöneticilerin tercihleri ya da devletlerin verdikleri sözler üzerinden değerlendirdiğimizde, bu kararların arkasındaki ekonomik ve toplumsal ilişkileri gözden kaçırabiliriz. Oysa asıl mesele, tek tek aktörlerin ne söylediklerinden çok, hangi düzenin içinde hareket ettikleri ve bu düzenin hangi faaliyetleri olağan, gerekli ve vazgeçilmez olarak kabul ettirdiğidir.

Bir şirket çevresel hedefler açıklayarak gerçekten önemli iyileştirmeler sağlayabilir. Aynı zamanda bu hedefler üzerinden toplumsal itibar kazanabilir, yatırımcıların güvenini pekiştirebilir ve mevcut faaliyetlerini sürdürmek için yeni bir meşruiyet zemini oluşturabilir. Ekolojik sorumluluk ile ekonomik çıkarın örtüşmesi mümkün. Sorun, bu örtüşmenin nerede sona erdiği.

Çevreyi korumakla ekonomik kazancı artırmak arasında bir tercih yapmak gerektiğinde ne oluyor?

Ekolojik sorumluluğun gerçek sınavı, çevreyi korumanın kârlı olduğu yerde değil, korumanın ekonomik büyümeyi sınırlandırmayı gerektirdiği yerde başlıyor.

Gezegenin Konuşmadığı Dil

Arundhati Roy'un Sığınağım ve Fırtınam kitabında karşılaştığım dil ve özgürlük ilişkisi, bu tartışmayı düşünürken yeniden aklıma geliyor. Roy'un kitabındaki dil, yalnızca kendimizi ifade etmenin değil, dünyayla ve iktidarla kurduğumuz ilişkiyi belirlemenin de bir aracı olarak karşımıza çıkıyor.[3] Roy'un kendi dilini kurma iradesinde, insanın yalnızca kendisine sunulan kavramlarla düşünmek zorunda olmadığına ilişkin güçlü bir fikir buluyorum. “Benim kullandığım dil, beni kullanan dil değil” ifadesi[4], benim için bu düşüncenin özeti.

Bunu iklim krizine uyarladığımızda başka bir problem ortaya çıkıyor. Bugün doğayı korumak için kullandığımız dil, büyük ölçüde doğayı ekonomik bir kaynağa dönüştüren düzenin içinden geliyor.

Doğal sermaye, ekosistem hizmetleri, karbon piyasaları, yeşil büyüme, kaynak verimliliği, sürdürülebilir yatırım...

Bu kavramların bilimsel ve yönetsel karşılıkları bulunuyor. Bazıları çevresel etkileri ölçmemizi ve karşılaştırmamızı sağlıyor. Ancak aynı zamanda doğayı ekonomik bir çerçeve içinde düşünmemize neden oluyorlar.

Bir akarsu, sanayinin geleceği için korunması gereken bir su kaynağına dönüşüyor. Bir orman, depoladığı karbon miktarıyla değerlendiriliyor. Bir sulak alan, ekonomik faaliyetlere sağladığı hizmetler üzerinden anlam kazanıyor.

Oysa bir orman, karbon deposundan daha fazlası. Bir akarsu, kullanılabilir su miktarından ibaret değil. Bir sulak alanın varlığı, yalnızca ekonomik faaliyetlere sağladığı katkıyla açıklanamaz.

Bunlar, sayısız organizmanın birbirleriyle ve fiziksel çevreleriyle kurduğu ilişkiler sayesinde varlığını sürdüren ekolojik sistemler.

Önceki Birikim yazımda iklim krizinin gereğinden fazla karbonlaştırılmasının, gezegenin yaşayan kısmını görünmez hale getirebileceğini tartışmıştım. Burada aynı düşüncenin ekonomi politik bir karşılığı bulunuyor. Doğayı yalnızca ekonomik olarak ölçülebilen özellikleri üzerinden değerlendirdiğimizde, onun ekolojik gerçekliğini ekonomik kavramların sınırları içine yerleştirmiş oluyoruz.

Holding yöneticilerinin suyun gelecekte ekonomik büyüme açısından enerji kadar belirleyici olacağını söylemeleri bu nedenle düşündürücü. Bu tespit ekonomik bakımdan doğru olabilir. Ancak aynı zamanda bir öncelik sıralamasını da açığa çıkarıyor.

Suyu neden koruyoruz? Yaşamın ve ekosistemlerin sürekliliği için mi, yoksa ekonomik büyümenin devamlılığını güvence altına almak için mi?

Bu amaçlar her zaman birbirine karşıt değil. Ancak karşı karşıya geldiklerinde hangisinin öncelik taşıdığı, ekolojik sorumluluğun sınırlarını belirliyor.

Roy'un dil üzerine düşüncesi burada yeniden anlam kazanıyor. Kendi kullandığımız dili kurmak, dünyayı başkalarının bize sunduğu kavramların dışında da görebilmeyi gerektiriyor.

Belki de bugün iklim krizinin çözümüne ilişkin en önemli sorunlardan biri bu: Gezegenin ekolojik gerçekliği ile onu yönetmeye çalışan ekonomik dil birbirine yeterince karşılık vermiyor.

Söylenenlerle İmzalananlar

Bu dil meselesinin yalnızca felsefi bir tartışma olmadığını, Önder Algedik'in COP31 öncesinde yayımladığı çalışma açık biçimde gösteriyor.[5]

Algedik, Türkiye'nin Eylül 2025 ile Kasım 2026 arasında imzaladığı fosil yakıt anlaşmalarını inceleyerek dikkat çekici bir tablo ortaya koyuyor. Kendi derlediği ve güncellediği listeye göre bu dönemde en az on sekiz fosil yakıt anlaşması yapılmış durumda. Bunların arasında uzun vadeli sıvılaştırılmış doğalgaz alım sözleşmeleri, petrol ve gaz arama ortaklıkları ve yeni enerji altyapılarına ilişkin anlaşmalar bulunuyor.

Algedik'in hesaplamasına göre hacmi açıklanan doğalgaz sözleşmelerinin toplamı yaklaşık 128,5 milyar metreküp. Bu gazın yalnızca yakılmasından kaynaklanabilecek karbondioksit emisyonu yaklaşık 242 milyon ton. Hesaplamaya metan kaçakları, sıvılaştırma ve taşıma süreçlerindeki emisyonlar dahil değil.

Burada üzerinde durmamız gereken mesele, bu rakamların büyüklüğünden ibaret değil. Aynı dönemde Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapması ve iklim dönüşümüne ilişkin hedeflerini uluslararası kamuoyuna sunması.

Bir yanda emisyonların azaltılmasından, temiz enerjiden ve sürdürülebilir gelecekten söz ediliyor. Diğer yanda fosil yakıt kullanımını uzun yıllar boyunca sürdürecek yeni ekonomik ve altyapısal ilişkiler kuruluyor.

Algedik'in eleştirisinin en önemli yanı, iklim krizinin adlandırılma biçimine ilişkin. “İklim değişikliği” ifadesinin öznesiz bir süreç gibi kullanılmasına karşı, iklimi değiştiren somut politikaların ve kararların görünür kılınması gerektiğini savunuyor.

Bu yaklaşım önemli. Çünkü atmosferdeki sera gazlarının artması kendiliğinden gerçekleşen bir olay değil. Enerji yatırımlarının, ulaşım tercihlerinin, sanayi politikalarının, arazi kullanımının ve ekonomik kararların sonucu.

Bu kararların failleri var.

Algedik'in işaret ettiği gibi, iklim politikalarını yalnızca açıklanan azaltım hedefleri üzerinden değerlendirdiğimizde, bu hedeflerin arkasında sürdürülen faaliyetleri gözden kaçırabiliyoruz. Bir politikanın ne kadar yetersiz olduğunu tartışırken, aynı politikanın hangi ekonomik düzeni sürdürdüğünü sorgulamayı ihmal edebiliyoruz.

Burada kendi soruma yeniden dönüyorum. Krizi yaratan ekonomik ve siyasal düzen, çözümün sınırlarını da belirliyorsa, hangi faaliyetlerin dönüştürüleceğine ve hangilerinin sürdürüleceğine kim karar veriyor?

Avustralya'nın Gösterdiği Çelişki

Bu problem Türkiye'ye özgü değil.

Adam Morton'un The Guardian'da COP31 üzerine yayımladığı değerlendirme, Avustralya üzerinden benzer bir çelişkiyi ortaya koyuyor.[6]

Avustralya, COP31'e ev sahipliği yapmak için uzun süre girişimde bulunmuş, ancak sonunda Türkiye'nin ev sahipliği ve Avustralya'nın müzakerelere başkanlık etmesi üzerinde uzlaşılmıştı.

Morton'un aktardığına göre Avustralya, ülke içindeki sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik politikalar geliştirmiş olmasına rağmen kömür ve doğalgaz çıkarma faaliyetlerini genişletmeyi sürdürüyor. Albanese hükümetinin göreve gelmesinden bu yana 38 yeni kömür ve gaz projesine onay verildiği belirtiliyor.

Daha da önemlisi, Avustralya'nın 2005'ten bu yana ülke içindeki yıllık emisyonlarının yaklaşık yüzde 25 azaldığı tahmin edilirken, ihraç ettiği fosil yakıtların başka ülkelerde yakılmasıyla ortaya çıkan emisyonların yaklaşık iki katına çıktığı aktarılıyor.

Bu iki gelişme arasındaki fark, iklim politikasının önemli bir muhasebe sorununu gösteriyor.

Bir ülke kendi sınırları içindeki emisyonları azaltırken, ihraç ettiği fosil yakıtlar üzerinden küresel emisyonlara katkıda bulunmaya devam edebilir. Ulusal envanterlerde görülen iyileşme, ülkenin küresel fosil yakıt ekonomisindeki rolünün aynı ölçüde değiştiği anlamına gelmeyebilir.

Burada teknik bir muhasebe hatasından değil, üretim ve tüketimin farklı coğrafyalara dağılmış olmasından kaynaklanan siyasal bir çelişkiden söz ediyoruz.

Türkiye'nin fosil yakıt ithalatı ve yeni enerji anlaşmalarıyla Avustralya'nın fosil yakıt ihracatı, aynı küresel ekonomik sistemin birbirini tamamlayan parçaları.

Bir tarafta fosil yakıtları satın alan, diğer tarafta bunları çıkarıp ihraç eden ülkeler bulunuyor. Her ikisi de iklim krizinin çözümüne ilişkin uluslararası müzakerelerin içinde yer alıyor.

Bu durum tek başına uluslararası iklim işbirliğini anlamsızlaştırmıyor. Ancak krizin çözümünü müzakere eden devletlerin, aynı zamanda krizi sürdüren ekonomik ilişkilerin tarafları olduğunu gösteriyor.

Üstelik Morton'un yazısında önemli bir karşı ağırlık da var. Bütün yetersizliklerine rağmen Paris Anlaşması'nın ve COP müzakerelerinin yenilenebilir enerji yatırımlarını teşvik eden bir yön belirleyebildiğini hatırlatıyor.

Bu noktayı gözden kaçırmamalıyız. Çünkü COP'ların başarısızlıklarını göstermek, uluslararası işbirliğinin hiçbir sonuç üretmediğini söylemek anlamına gelmez.

Asıl mesele, elde edilen ilerlemenin neden fosil yakıtlara bağımlılığı sona erdirecek hızda gerçekleşmediğidir.

Teknolojik Kurtuluşun Sınırları

Kapitalizmin iklim krizine verdiği yanıtın önemli bir bölümü teknolojik yeniliklere dayanıyor. Yenilenebilir enerji, elektrikli ulaşım, karbon yakalama, su geri kazanımı, dijital altyapılar ve yapay zekâ sistemleri ekolojik dönüşümün araçları olarak sunuluyor.

Bu teknolojilerin birçoğu gerçekten gerekli. Ancak teknolojik ilerleme ile ekolojik iyileşme arasında otomatik bir ilişki bulunmuyor.

Bir üretim sürecinin daha az enerji tüketmesi, toplam enerji tüketiminin mutlaka azalacağı anlamına gelmez. Verimlilik artışı üretim maliyetlerini düşürerek daha fazla üretimi ve tüketimi teşvik edebilir. Ekolojik iktisatta geri tepme etkileri üzerinden tartışılan bu olgu, teknolojik çözümlerin neden tek başına yeterli olmadığını gösteriyor.[7]

Dijitalleşme de benzer bir çelişki taşıyor.

Veri merkezleri, yapay zekâ sistemleri ve dijital altyapılar bilimsel araştırmaları, enerji yönetimini ve üretim süreçlerini destekleyebilir. Ancak aynı zamanda elektrik, su, maden, arazi ve yeni altyapı gerektiriyorlar.

Dijital dünyanın maddi temelleri, teknolojik ilerleme söyleminin içinde çoğu zaman yeterince görünür değil.

Burada mesele teknolojinin kendisi değil. Teknolojik dönüşümün hangi ekonomik amaçlara hizmet ettiği ve toplam ekolojik maliyetinin nasıl hesaplandığı.

Bir şirket enerji verimliliğini artırırken toplam üretimini büyütebilir. Su tüketimini azaltırken yeni veri merkezleri kurabilir. Yenilenebilir enerji yatırımları yaparken başka faaliyetleri üzerinden ekosistemler üzerindeki baskısını sürdürebilir.

Bu olasılıkların her biri somut verilerle incelenmeli. Ancak hepsi aynı soruya işaret ediyor: Ekolojik dönüşüm, mevcut büyüme modelinin daha verimli hale getirilmesinden mi ibaret, yoksa bu modelin sınırlarını da tartışmaya açıyor mu?

Belki de kapitalizmin iklim krizine verdiği en karakteristik yanıt burada belirginleşiyor. Ekolojik sınırları ekonomik faaliyetlerin yeniden düzenlenmesini gerektiren bir gerçeklik olarak kabul etmek yerine, yeni teknolojilerle aşılması gereken engeller olarak tanımlamak.

Böylece kriz, ekonomik büyümenin sınırlarını tartışmaya açmak yerine yeni yatırım alanları, yeni piyasalar ve yeni teknolojik çözümler için fırsata dönüşebiliyor.

Ekolojik kriz, onu üreten ekonomik düzen için yeni bir birikim alanı haline gelebiliyor.

Antalya'da İklimi Konuşurken

COP31'in Antalya'da düzenlenmesi, bu tartışmayı Türkiye'nin kentleşme ve kalkınma tercihleri üzerinden de düşünmemize imkân veriyor.

İklim değişikliğinin kentlerde yarattığı kırılganlıkları artık daha iyi biliyoruz. Geçirimsiz yüzeylerin artması yağış sularının toprağa sızmasını sınırlandırıyor, yüzey akışını hızlandırıyor ve uygun olmayan drenaj koşullarında taşkın riskini büyütebiliyor. Yeşil alanların kaybı ise kentlerin sıcak hava dalgaları karşısındaki dayanıklılığını azaltabiliyor.

Böyle bir dönemde, iklim zirvesine ev sahipliği yapan bir kentin hazırlıklarının da ekolojik ölçütlerle değerlendirilmesi gerekir. Yeni yolların, yapıların ve ulaşım düzenlemelerinin hangi alanlarda gerçekleştirildiği, ne kadar geçirimsiz yüzey oluşturduğu, mevcut ekosistemleri nasıl etkilediği ve toplantı sonrasında nasıl kullanılacağı kamusal olarak tartışılmalı.

Burada yalnızca Antalya'ya özgü bir çelişkiden söz etmiyoruz. Modern kentleşmenin ve ekonomik büyümenin doğayla kurduğu ilişkinin daha genel bir sonucu var karşımızda.

İklim krizini konuşmak için inşa ettiğimiz mekânların bile aynı krizi derinleştiren ekonomik ve mekânsal tercihlerden bütünüyle bağımsız olmaması düşündürücü.

Elbette bir uluslararası toplantının altyapı ihtiyacını reddetmek gerçekçi değil. Ancak iklim krizine ilişkin bilimsel bilginin gündelik planlama kararlarına ne ölçüde yansıdığını sorgulamak zorundayız.

Çünkü iklim krizini anlamak, yalnızca atmosferin nasıl değiştiğini bilmek değildir. Bu değişimi hızlandıran ekonomik, siyasal ve mekânsal kararları da görebilmektir.

Çözümün Sahibi Kim?

Bütün bu örnekler bizi yeniden COP toplantılarının siyasal niteliğine getiriyor.

Birleşmiş Milletler iklim müzakereleri, devletlerin ortak kararlar alabilmesi için oluşturulmuş çok taraflı bir süreç. Şirketler bu müzakerelerin devletlerle eşit karar yetkisine sahip tarafları değil. Ancak ekonomik güçleri, teknolojik kapasiteleri, yatırım tercihleri ve politika oluşturma süreçlerine erişimleri nedeniyle iklim yönetişimi üzerinde önemli etkiler yaratabiliyorlar.

Bu nedenle bir şirketin COP'ta görünür olmasıyla, iklim krizinin çözümüne gerçekten katkıda bulunması arasında ayrım yapmak gerekiyor.

Bir konferansta konuşmak, bir koalisyona katılmak veya uzun vadeli çevresel hedefler açıklamak, tek başına ekolojik sorumluluğun yerine getirildiğini göstermez.

Asıl mesele, ekonomik aktörlerin hangi faaliyetlerini değiştirdikleri, hangi yatırımlardan vazgeçtikleri ve ekolojik sınırlar karşısında hangi bedelleri üstlenmeye hazır olduklarıdır.

Önceki yazımda Elinor Ostrom'un çok merkezli yönetişim yaklaşımından hareketle, COP'ların tek başına yeterli olamayacağını tartışmıştım. İklim eylemi yalnızca uluslararası müzakere salonlarında değil; kentlerde, yerel yönetimlerde, enerji sistemlerinde, üretim ilişkilerinde ve toplumsal yaşamın farklı alanlarında gerçekleşmek zorunda.

Ancak şimdi bu düşünceye başka bir boyut eklemek gerekiyor.

Yalnızca kararların hangi ölçekte alındığı değil, bu kararları kimin aldığı ve hangi ekonomik çıkarların belirleyici olduğu da önemli.

Bir topluluğun iklim müzakerelerinde temsil edilmesiyle, kendi geleceğini belirleyen kararlarda gerçekten söz sahibi olması aynı şey değil.

İklim krizinden en fazla etkilenen toplulukların, yerli halkların, küçük ada devletlerinin ve gelecek kuşakların çıkarları bu süreçte nasıl temsil ediliyor? İnsan dışındaki canlıların varlığı ve ekosistemlerin sürekliliği ekonomik kararların içinde nasıl bir yer buluyor?

Bunlar yalnızca çevre politikası soruları değil. Aynı zamanda demokrasi, adalet ve meşruiyet soruları.

Kapitalizmin ekolojik kriz karşısındaki temel çelişkisi de burada belirginleşiyor. Krizin çözümü için gerekli teknolojik ve ekonomik kapasitenin önemli bir bölümü, aynı zamanda krizin ortaya çıkmasına katkıda bulunan üretim ve birikim ilişkileri içinde bulunuyor.

Bu nedenle ekonomik aktörlerin çözüm sürecine katılması gerekli olabilir. Fakat bu gereklilik, çözümün sınırlarını kendi çıkarları doğrultusunda belirlemelerine meşruiyet kazandırmaz.

Meşruiyetin Sınırları

COP toplantılarının gereksiz olduğunu düşünmüyorum. Aksine, giderek parçalanan bir dünyada devletlerin ortak bir ekolojik sorun etrafında müzakere edebilmesi son derece değerli.

Ancak otuz yılı aşan müzakerelerin ardından, verilen sözlerle gerçekleşen dönüşüm arasındaki mesafeyi daha açık biçimde tartışmamız gerekiyor.

İklim politikalarının başarısı, yalnızca yeni teknolojilerin geliştirilmesine veya kaynakların daha verimli kullanılmasına değil, ekonomik faaliyetlerin ekolojik sınırlar içinde yeniden düzenlenmesine de bağlı.

Bu nedenle COP'ların yöntemsel olarak değişmesi gerektiğini düşünüyorum. Daha güçlü hesap verebilirlik mekanizmalarına, bilimsel bilginin karar alma süreçlerinde daha belirleyici olmasına, şirketlerin toplam ekolojik etkilerinin şeffaf biçimde değerlendirilmesine ve iklim krizinden en fazla etkilenenlerin daha etkili temsil edilmesine ihtiyaç var.

Fakat bütün bunların ötesinde, kullandığımız dili de sorgulamamız gerekiyor.

Doğayı yalnızca ekonomik büyümenin sürdürülebilmesi için korunması gereken bir kaynak olarak gördüğümüzde, ekolojik krizin nedenlerini tam anlamıyla kavrayamayabiliriz. Çünkü yaşamın devamlılığı ile sermaye birikiminin devamlılığı aynı şey değil.

Belki de iklim krizinin çözümüne ilişkin en büyük yanılgımız, bu ikisini her koşulda uzlaştırabileceğimizi düşünmemiz.

Antalya'daki toplantı sona erdiğinde geriye yeni taahhütler, raporlar ve açıklamalar kalacak. Şirketler çevresel hedeflerini anlatmaya, devletler dönüşüm programlarını açıklamaya devam edecek.

Ancak bütün bu açıklamaların ötesinde, çok daha temel bir sorunun yanıtını aramak zorundayız: İklim krizini yaratan ekonomik ve siyasal düzen, aynı krizin çözümünü yönetme yetkisini hangi gerekçeyle elinde tutuyor?

Bu soruyu sormak, uluslararası iklim işbirliğinin önemini reddetmek değil. Tam tersine, onu daha demokratik, daha bilimsel ve ekolojik açıdan daha tutarlı bir zemine taşımaya çalışmak.

Çünkü ekolojik sorumluluk, yalnızca verilen zararı azaltmayı vaat etmek değildir. Gerektiğinde o zararı üreten ekonomik faaliyetlerden vazgeçebilmektir.

Kapitalizmin iklim krizine verdiği yanıtın samimiyeti de belki tam burada sınanacak: Daha temiz teknolojilerle büyümeye devam edip edemeyeceğinde değil, gezegenin sınırları karşısında kendi büyümesine sınır koyup koyamayacağında.

Günah çıkarmak, aklanmak, temizlenmek… Tüm bunlar günahı mümkün kılan düzeni değiştirmediği sürece, yalnızca onun devamına hizmet edebilir.


[1] Utku Perktaş, “Dünya neden hâlâ aynı masaya oturuyor? COP gerçekten gerekli mi?”, Birikim, 2026, s. 31–42.

[2] Murathan Mungan, “Amarcord’u Anımsıyorum”, Videosinema, sayı 4, Ekim 1984, s. 74–79, özellikle s. 74–75. Mungan, Federico Fellini’nin Amarcord (1973) filminden hareketle faşizmin yalnızca görünür siyasal temsilcilerinden ibaret olmadığını; gündelik hayatın ilişkileri, alışkanlıkları ve toplumsal kabulleri içinde de gelişebildiğini tartışır. Burada Mungan’ın yaklaşımına başvurmamın nedeni kesinlikle faşizm ile kapitalizm arasında bir özdeşlik kurmak değil; siyasal ve ekonomik sorunları yalnızca görünür aktörler üzerinden değerlendirmenin yetersizliğine dikkat çekmek ve bu aktörlerin ortaya çıktığı, güç kazandığı ve faaliyetlerini sürdürdüğü yapısal koşulları da hesaba katmanın önemini vurgulamaktır.

[3] Arundhati Roy, Sığınağım ve Fırtınam, çev. Lâle Akalın, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2026 (ilk baskı: Eylül 2026; 3. baskı: Ekim 2026). ISBN: 978-975-08-6873-3. Dil, özgürlük ve kişinin kendi anlatısını kurması üzerine düşünceler.

[4] Arundhati Roy, Sığınağım ve Fırtınam, çev. Lâle Akalın, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2026, s. 119.

[5] Önder Algedik, “COP31'in Gizlediği”, 9 Kasım 2026. Ayrıca Algedik, Ya Fosil Düzen Ya Devrim, İstanbul: İletişim Yayınları, 2026. Türkiye'nin Eylül 2025–Kasım 2026 arasındaki fosil yakıt anlaşmaları, 128,5 milyar metreküplük gaz hacmi ve yaklaşık 242 milyon ton CO₂ hesabı için. Anlaşma sayıları ve hesaplamalar Algedik'in derlemesine dayanmaktadır.

[6] Adam Morton, “Chris Bowen faces a titanic task at Cop31. What will it take for the world to make the climate crisis its top priority?”, The Guardian, 10 Kasım 2026. Morton, Naru Research'ün analizine dayanarak Avustralya'nın ihraç ettiği fosil yakıtların yakılmasından kaynaklanan emisyonların yaklaşık iki katına çıktığını aktarıyor.

[7] William Stanley Jevons, The Coal Question: An Inquiry Concerning the Progress of the Nation, and the Probable Exhaustion of Our Coal-Mines, 2. gözden geçirilmiş baskı, Londra: Macmillan and Co., 1866, özellikle VII. Bölüm, “Of the Economy of Fuel”, s. 123–127 (ilk baskı 1865). Jevons, sanayide yakıt kullanımının verimli hale getirilmesiyle toplam yakıt tüketiminin azalmasının aynı şey olmadığını gösterir. Kömürün birim üretim başına daha az kullanılması üretim maliyetlerini düşürebilir, kârlılığı artırabilir, yeni sermayeyi sektöre çekebilir ve üretimin genişlemesine yol açabilir. Böylece her üretim birimi daha az kömür tüketirken toplam kömür tüketimi artabilir. Daha sonra Jevons paradoksu olarak adlandırılan bu mekanizma, teknolojik verimliliğin mutlak kaynak tasarrufunu kendiliğinden güvence altına almadığını gösterir. Günümüz iklim politikaları açısından bu tarihsel tespit, şirketlerin birim üretim başına enerji, su veya karbon yoğunluğunu azaltma hedeflerinin, toplam kaynak tüketimi ve mutlak emisyon değişimleriyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini düşündürmektedir. Bununla birlikte, geri tepme etkisinin büyüklüğü her sektörde aynı değildir; verimlilik artışının toplam tüketimi mutlaka artırdığı varsayılamaz.