Devlet dersi, hiç biter mi!
Kaç zamandır, günlük siyasal dilde devlet dersi işliyoruz. Popüler devlet mefhumlarımız birikiyor: “Nerede bu devlet?” – Derin devlet - Devletin Bekası – Devlet Aklı.
***
“Nerde bu devlet?!” - ‘90’ların velveleli televizyon haberciliğinin simge şahsiyetlerinden Reha Muhtar, bu “söylemiyle” anılıyor. Onun imdat dileme ve göreve çağırma mantrası olarak haykırdığı bu söz, 1999 büyük Marmara depreminden başlayarak hakiki bir feryada ve acı gerçeğe dönüştü. Felâketler, âfetler karşısında vatandaşların devletle imtihanı budur: Nerede bu devlet?[1]
Neoliberal çağda birçok kamusal işlevin terk edilmesinin feryadı, bu. “Nerede bu devlet?”teki devlet, yani eksik sosyal devlet.
***
1990’ların sonlarından itibaren, “derin devlet” meşhur oldu. Devletin icap ederse gayrı nizamî operasyonlar düzenleyebileceği, “rutin dışına çıkabileceği” fikri… Kurumsal “resmî” devletin ötesinde, hükümetlerin ötesinde, gizli ve denetlenemez, akıl sır ermez bir yüksek komuta merkezinin varolduğu fikri… Bir nevi, ekstra devlet, fazla devlet.[2]
***
Derin devletin meşruiyeti, devletin bekası fikrine dayanıyordu ki o zaten hep meşhurdu. Devletin mevcudiyetinin, bütün öncelikleri bertaraf eden aslî öncelik olması. Son yıllarda kimi milliyetçi-muhafazakâr âlimlerin canlandırdığı deyimle: fenâfiddevle – devlette erimek, devletle hemhal olmak... "Şeyhülmuharrirîn" Ahmet Kabaklı’nın ta ne zaman yazdığı gibi: “İnsan ölecek ki devlet yaşasın… Sen öleceksin, devlet yaşayacak. Şehit olacaksın, çalışacaksın, canlar bağışlayacaksın.”[3] Mutlak devlet, mutlaklık olarak devlet.
Askerî müdahalelerde de, olağanüstü hal rejiminin süreklileşmesinde de, Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişte de, gerekçe devletin bekasıydı.
***
Son birkaç yıldır, en revaç gören devlet mefhumu, Devlet Aklı’dır. Hem derin devletin metafiziğini yansıtıyor; onun rasyonelliğe iliklenmiş halidir – akıl deniyor ya! Devletin bekasıyla doğrudan alâkalıdır - onun teminatı sayılıyor.
***
Devletin bekası, Kemal Kılıçdaroğlu’nun yakını sıfatıyla dinlediğimiz Bülent Kuşoğlu’nun dilinde birinci önceliktir: “Belki önümüzdeki 10- 20 yılda devletlerin çoğu yok olacak. Türkiye Cumhuriyeti'nin, Atatürk Cumhuriyeti'nin yaşaması lazım.”[4] Muhalefeti butlanlaştırma, CHP’yi ehlileştirme harekâtının meşruiyetinin de, devletin bekası düsturuyla temellendirildiğini anlıyoruz.
***
Haklı olarak çok atıfta bulunulan, dikkatle okunması gereken bu önemli mülakatta Kuşoğlu, özellikle Devlet Aklı’nı işliyor.
Onun devlet aklının hikmetine gösterdiği referans, şu:
“Birinci Dünya Savaşı sırasında, Osmanlı'nın son döneminde üç temel siyaset biçimi vardı; İslamcılık, batıcılık ve milliyetçilik. Başka siyasi çizgiler de vardı ama ana akım bunlardı. Bunları o zamanki devlet aklı, İttihat Terakki birleştirdi, bir mücadeleye girişti, sonra Türkiye Cumhuriyeti ortaya çıktı. Şimdi de ona benzer bir durum görüyorum.”
Demek, bu zamanki devlet aklı da, CHP’nin temsil ettiği siyasetin bütün akımları birleştiren hâkim çizgiye bağlanmasını, onunla uyumlandırılmasını istiyor.
Kuşoğlu nasıl bağlıyor bu tahlilini: “Bir devletin kendisine sahip çıkması güzel bir şey.”Bir devletin kendisine sahip çıkması... Carl Schmitt’in kıskançlık duyacağı kadar özlü bir ifade… [5]
***
Kuşoğlu’nun devlet dersinde üzerinde durulması gereken bir ünite, Devlet Aklı’nın mahiyetiyle ilgili söyledikleridir. Bu da gayet yalın: “Devlet aklından ben devlette çalışanların, devlet bürokrasinin aklını anlıyorum.” Mistiğin, metafiziğin[6] tadını kaçıran, aşırı gerçekçi bir ‘yer gösterme tutanağı’ değil mi: “Devlette çalışanların, devlet bürokrasisinin aklı…”
Devamında şunu anlatıyor, Kuşoğlu:
“Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde… üst düzeyde 40-50 bin kişi olası bir cumhurbaşkanı değişiminde birkaç gün içerisinde değişmek zorunda. 1800 kişi galiba cumhurbaşkanı ile hemen değişmesi gereken. Bu 40-50 bin kişinin yardımcılarını, taşra teşkilatını vesaire dikkate aldığımızda birkaç yüz bin insandan bahsediyoruz.”
Sözü, bu kadronun, bu bürokrat zümresinin, seçimleri yüzde 1-2 oranda manipüle edebileceğine getiriyor sonra. Peki bunları niçin anlatmış, söze nereden girmişti? Devlet Aklı’nın eninde somunda “devlet bürokrasisinin aklı” olduğunu açıklıyordu. Demek, (icabında seçim manipülasyonu yapmalarını doğal veya muhtemel saydığı) bir 1800 veya 40-50 bin kişinin aklıdır… Ve bu akıl yürütmeden anlaşılan, son kertede bu zümrenin kendi bekasına kilitlenmiş bir akıl… Evet, sahiden, Devlet Aklı mefhumunu mistiğinden, metafiziğinden tamamen arındıran bir izah.
***
Devamını ne yazık ki getirmediği bir de şu şerhi düşüyor Kuşoğlu: “Bir tane devlet aklı da yok zaten.” Acaba kaç “tane” var? Hangileridir?
***
“Devlet aklını küçümsememek” gerektiğini vurgularken de, şunu söylemiş Kuşoğlu: “Şu anda da siyaset çok zayıfladığı için, parlamento zayıfladığı için, siyasetçi zayıf olduğu için devlet aklı ön planda.” Başka bir akıl, bunu tersinden düşünür: Devlet Aklı “ön planda” olduğu için, parlamento, siyasetçi zayıflamış olmasın?
***
Devlet dersinde bir de “devleti tanıma” ünitesi var. Buradaki hikmeti, bir sonraki Cansu Çamlıbel söyleşisinde, AKP’li Metin Külünk zikretti: “Beyefendi [Erdoğan] devleti tanıdıkça, devleti anlama noktasında başladığı yerden çok daha güçlü bir noktaya geldi.”[7] Bülent Kuşoğlu da bu durumu şöyle formüle etmişti: “Şu andaki iktidarın geldiği zamanki gibi bir siyasal İslamcı iktidar olduğunu düşünmüyorum, farklılaştı, çok farklı hale geldi. İslamcılıktan uzaklaştı demiyorum ama farklılaştı. Milliyetçilik, devlet milliyetçiliği var üzerinde ve batıcılık var.”
Türkçede “Taç giyen baş akıllanır” diye bir söz var, Fransızca versiyonu daha ‘derin’: “Taht asilleştirir.” Makamı-mevkinin-unvanın şekil verici etkisini anlatıyor. Devlet Aklı’nın salikleri, devletle temasın, devleti tanımanın-öğrenmenin terbiyevî etkisine inanırlar. ‘Tanısan seversin’ misali; tanıdıkça, devletli olunuyordur, bağlanılıyordur devlete.
***
Ne diyelim… “Bir devletin kendisine sahip çıkması güzel bir şey.”
[1] 2023 Şubat depremi vesilesiyle konuşmuştuk bunu:
[2] Türkiye’nin uluslararası literatüre katkısı olan bu mefhumun mitolojisini daha önce konu etmiştik: Tanıl Bora – Ergun Aşçı: “Derin devlet mitolojisi üzerine: “Adeta tüm Türkleri el altından yöneten bir teşkilât,” Birikim, Sayı 385 (Mayıs 2021), s. 26-36.
[3] MHP’nin yayın organı Devlet’in 17 Nisan 1969 tarihli nüshasından aktaran Fatih Yaşlı, Devletin Ülkücüleri, Ülkücülerin Devlet’i, Yordam Kitap, İstanbul 2026, s. 26-27.
[4] T24’te Cansu Çamlıbel’in mülakatı (1 Haziran 2026):
[5] Kuşoğlu, “Tabii devletin farkındalığı [bu da veciz bir ifade – T.B.] güzel bir şey ama topluma rağmen devlet olunmaz,” diyerek, “toplumun güçlendirilmesi” ihtiyacını da –nezaketen?- eklemiş burada.
[6] Murat Sevinç’in deyişiyle: “Devlet Aklı afyonu”
