Fransa’da Güncel Toplumsal Hareket, Düzenleyiciler ve “Neden” Sorusu Üzerine

Fransa’da yaklaşık iki ay önce, liseli eylemleriyle başlayan toplumsal hareket, bugün çeşitli tonlarda sürüyor. Ne olup bittiğine bir göz atmadan önce, önümüzdeki yolu engellerden arındırmaya çalışalım. Engellerden birisi, söz konusu toplumsal hareketle sınırlı olmayan fakat bütün kriz anlarında, isyan ve devrimlerde sorduğumuz “neden” sorusu. “İsyanlar neden patlak verdi?” ve “hareketi ortaya çıkaran faktörler neler?” gibi temel soruların ardından, aktörlerin talepleri ve sebepler arasında bir “rasyonel” ilişki kuruluyor genelde. Talep neyse sebep de odur bu rasyonel zihne göre. Liseliler daha iyi ve adil eğitim koşulları için ayağa kalktıklarını iddia ediyorlarsa, sebep de kötü ve adil olmayan koşullar olmalı.

“Neden” sorusu, toplumsal hareketler çalışmalarında zorunlu bir uğrak noktası haline gelen, Ted Gurr’un (1970) Why Men Rebel? (İnsanlar Neden İsyan Eder?) adlı eserinden de anlaşılacağı üzere, bu sektörü peşine takmış durumda. Kuşkusuz bu soru 1970’ten önce de soruluyordu. Kalabalıklar psikolojisi, toplumsal anomali ve hoşnutsuzluk (frustration, mécontentement)… bu sonuncusu, “neden” sorusunun cevaptaki eşleniği işlevini görmekte. O halde formülü tamamlayalım: “İnsanlar neden isyan eder?”, “verili koşullardan hoşnutsuz oldukları için”. Yönetenlerin ve yönetilenlerin olduğu bir düzlemde, yönetilenler yönetilme şekillerinden rahatsız olduklarında, bunu çeşitli biçimlerde dile getiriyorlar.

Why Men Rebel?’den sekiz sene sonra, Barrington Moore (1978), soruyu şöyle tersyüz ediyor : “Neden insanlar sürekli isyan halinde değiller?”. Tıpkı Althusser’in (2002, s. 93), Marx’ın “Hegel felsefesini ayakları üzerine dikme” iddiasını, Hegel’in diyalektiğinin tersine çevrildiğinde materyalizm etmeyeceği gerekçesiyle reddederek, bu ayakları üzerine dikme pratiğini bir kopuşla ilişkilendirmesi gibi, Moore’un sorduğu soruyu da bir kopuş fırsatı olarak değerlendirebiliriz. Bu iki kitap arasına başka bir kitap daha ekleyerek tartışmayı sürdürelim. İki kitabın çıkış tarihlerine eşit mesafede yer alan, 1974 tarihli, Philippe Gavi, Jean-Paul Sartre ve Louis Vic’in tartışmalarını içeren On a raison de se révolter (İsyan etmek haktır) kitabının başlığına yoğunlaşalım. Söz, Mao’nun Kültür Devrimi sırasındaki “İsyan etmek meşrudur” ifadesinin Fransızca’ya bir çevirisi. “Raison” kelimesinin ise, sorunsalımızı alevlendirecek, üçlü bir fonksiyonu var.

“Rasion”un anlamlarından birini Türkçe’ye “sebep” olarak çevirebiliriz. O halde cümle “İsyan etmeye sebebimiz var” şeklinde okunabilir. Bir diğer anlam “hesaplamak, düzene koymak, organize etmek”, “mantıksal bir hesabı doğrulayan argüman” şeklinde çevrilebilir. Örneğin “livre (kitap) de raison”, aile reisinin tuttuğu, ailenin harcamalarını içeren kayıt defteri. Bu anlamı cümleye yedirdiğimizde “İsyanımızı hesaba kitaba dayandırabiliriz” ya da “İsyanımızı argümante edebiliriz” anlamına ulaşıyoruz. Üçüncü bir anlam ise “avoir raison” yani “haklı olmak”. Dolayısıyla cümle, “İsyan etmekte haklıyız” haline bürünüyor. Cümlenin güncellenmiş ve bugün, FSE (Fédération syndicale étudiante, Öğrenci Sendikası Federasyonu) tarafından üniversite ve lise blokajlarında pankartlara yazılagelen şiarlaşmış halini de biz ekleyelim: “On a toujours raison de se révolter”. FSE, üç ayrı yerden ele aldığımız cümleye “toujours” yani “her zaman”ı ekliyor. Bu son hal ile birlikte cümle, isyana her zaman sebep bulunabileceğini, isyanın her zaman argümante edilebileceğini ve en nihayetinde isyanın her zaman meşru olduğunu vurguluyor. O halde şu soruyu sormak meşrudur: “İsyan neden şu veya bu sebebe dayansın da başka sebeplere dayanmasın?”

“Sebepler” engeli ile yaklaşık bir buçuk A4 sayfası boyunca uğraşmamızın üç temel sebebi var: Birincisi, sosyal bilimler düzleminde; ikincisi politik düzlemde ve üçüncüsü de egemen sınıfların hakimiyetlerinin yeniden üretimine tekabüliyeti düzleminde.

Fransız siyaset bilimci Michel Dobry (2009), siyasi krizlerin analizinde sosyal bilimcilerin düştüğü bir dizi yanılsamadan bahsederken, krizi ve toplumsal hareketi sebepler üzerinden açıklamayı nedensellik yanılsaması (illusion étiologique) başlığı altında ele alıyor. Dobry’ye göre araştırmacı, nedensellik tuzağına düşerken, aynı zamanda krizi şeffaf bir olgu olarak görerek, olayın ve hareketin kendisine dair gerçekçi bir ilgi beslemekten uzaklaşıyor. “Büyük” olaylar, büyük sebeplerle açıklanıyor. Öte yandan olayların başlangıcı, tıpkı sebepler gibi, büyük bir rasyonellik içerisinde zincirleme sıralanıyor. Tarihselcilik, aşamacılık, biriken öfke ve memnuniyetsizlik birbiri ardına dile getiriliyor. Dolayısıyla bir -akla uygun- nedenler hiyerarşisi ve kronolojik dizi meydana geliyor. Bu hiyerarşide yoksulluk, güvencesizlik, polis şiddeti, ırkçılık, sosyal koşulların yetersizliği gibi bir dizi “majör” faktör isyanın önceli olarak, isyanı rasyonalize ediyor. Başka “minör” sebepler akla yatkın olmayan, dolayısıyla isyanı ortaya çıkarmaya muktedir görünmeyen, irrasyonel ve analize değer görülmeyen etkenler gibi ele alınıyor.

Nedensellik yanılsamasının politik düzlemdeki karşılığı, toplumsal harekete, var olan nedenler dışında kendini tanımlama fırsatı vermemesi ve dolayısıyla hareketi meşruluk zemininden kaydırmasına dayanıyor. Nedenselci araştırmacı, isyanı ve krizi ehlileştiriyor, akla yatkınlık kalıbına sokarak ona yalnızca bilimsel değil siyasi meşruiyetini de armağan ediyor. Hareketi bir çeşit sebepler-talepler-sonuçlar ekseninden ele alarak, toplumsal hareket içerisinde ne olup bittiğine dair ilgisizliği körüklüyor (Dobry, 2007, s. 130).

İlk iki düzlem, son uğrak olan egemen sınıfların yeniden üretimine doğrudan katkı sağlıyor. Devletler, ve özellikle de toplumsal hareketin büyüyüp gelişmesine –en azından şimdilik– bir süreliğine de olsa alan tanımakta bir beis görmeyen batılı devletler, muhatabının bir dizi taleple –bir kere daha altını çizmek gerekirse talep, sebeple doğrudan ilişkili ve birbiri yerine geçebiliyor– ve mümkünse temsilciler vasıtasıyla karşılarına çıkmasını istiyor. Bizim yazının devamında “düzenleyiciler” olarak sıralayacağımız birkaç etmenden birisi dolayısıyla, yanılsamaya sahip sosyal bilimci oluyor.

Peki bu yazı nasıl bir analiz öneriyor? Bizim önerdiğimiz, Dobry’nin de işaret ettiği gibi, öncelikle birkaç adım geri çekilerek, ne olup bittiğini gözlemlemek. Hareket nasıl devam ediyor? Eylemler hangi biçimlerde ve hangi ayırt edici özelliklerle sürüyor? Katılım, eğilimler ve dinamikler neler? Biz, nedenlere ve taleplere saplanmadan, ne olup bittiğini gözlemleyip bunları aktarmak istiyoruz.

Fransa’da neler oluyor?

Eylül ayında liselilerin çeşitli sebep ve taleplerle gerçekleştirdikleri lise blokajları ve eylemler, Sarı Yelekliler’in çok önceden 17 Ekim’e yaptıkları çağrının karşılık bulması ve ülke genelinde 800 bini aşkın kişinin sokağa çıkmasıyla boyut atladı. 17 Ekim gününün sembolik bir anlamı olduğunu, eylemin çağrı metninden anlıyoruz:

“Emekliler, engelliler, işsizler, güvencesiz çalışanlar; dondurulan sosyal yardımlar, tırpanlanan emekli maaşları, işsizlik sigortasında yıllardır yapılan kesintiler... 17 Ekim aynı zamanda Dünya Yoksullukla Mücadele Günü'dür. Tüm bu öfkelerin sorumluları aynı. 17 Ekim'de bir araya gelelim: Örgütlenelim ve eylem yapalım!"[1].

Belirtmekte fayda var; 2018’de Sarı Yelekliler olarak patlak veren ve uzunca bir süre, her cumartesi devam eden eylemler, hem katılımdaki yoğunluk, hem de eylemin gerçekleştirilme şekli olarak çeşitli özgünlükler taşıyordu. Haftada bir gün, saatlerce spontane çizilen yürüyüş güzergahlarını arşınlayan yer yer yüz binler, yer yer on binlerce insan, bir dayatmada bulunma ve rutin, izinli gösterinin dışına çıkmak anlamında, düzenli bir şiddet pratiği uyguluyordu. Hareketi sekiz yıl sonra tekrar çağırmak, bu ihtiyacın bir ürünü. Dolayısıyla uyuyan hücrelere benzer yüz binlerce, milyonlarca sarı yelekli, kendi adına eylem yapma inisiyatifi alınınca ortaya çıkmadı. Fakat çağrı çok büyük bir karşılık buldu.

Tekrar Dobry’ye dönelim. Fransız siyaset bilimciye göre, kriz anları, rutin konjonktürlerin hal değiştirerek akışkan konjonktürlere dönüşmesiyle gerçekleşiyor. Bu akışkanlık, her biri kendi göreli özerkliği içerisinde kendini yeniden üreten, işçiler, memurlar, öğrenciler, işsizler, lümpen proleterler gibi sektörlerin (ya da alanların) kendini açması ve birbirine karışmasıyla oluşuyor. Bu noktada kişisel birkaç deneyimi aktaralım.

17 Ekim günü için Marsilya’ya saat 14’te eski iskeleye sendikalar eylem çağrısı yapmıştı. Eylemin başlangıcı ve eylem çağrıcıları, rutin konjonktürün birer yeniden üretimi gibi, alışılagelmiş seyrin içindeydi. Fakat saat 10:30’a, yine merkezi ve eski limanla arasına geniş bir bulvarla bağlanan başka bir meydana randevu verilmişti. Saat 10’da ne olup bittiğine bakmak için o meydana çıktığımda, binlerce insanın yolu çoktan kapadığını, barikatlar kurduğunu, önlerindeki cılız polis barikatını aşmaya çoktan hazır olduklarını gördüğümde ciddi bir şaşkınlığa uğramıştım. Bir duygulanım biçimi olarak şaşkınlık, öngörülemezliği ve akışkan konjonktüre geçişi imgeliyordu. O gün, saat 14’te, eski iskelede buluşma gerçekleşmedi. Çünkü bütün gün boyunca, Marsilya’nın her yeri çatışmalara ve alan işgallerine sahne olmuştu. Yalnızca polise uygulanan karşı şiddet pratiği değil, gündelik yaşamı felç etme, kat edilen bütün yollara barikat kurma, sokakta, caddede bulunma ve alanı terk etmeme ve sonunda yağmalama hareketleriyle, baştan aşağı çeşitli biçim ve seviyelerde şiddet pratikleri vardı. Eylemciler Sarı Yelekliler'in sekiz yıl sonra yeniden çağrılmasına olumlu cevap vermiş, eylem repertuvarını, “manif sauvage” (izinsiz gösteri, yürüyüş) aşamasına çevirmişti. Polisle çatışma ve alan tutma pratiği, bir süre sonra, yapılabilirliği de hesaplandıktan sonra, yağmaya dönüştü.

Yağma pratiği

17 Ekim gününü bir sonraki Cumartesi eylemi olan 24 Ekim’e kadar niteleyen en önemli sıfatlardan birisi, kitlesel ve birçok büyük şehre yayılmış yağma pratiğiydi. Vakayı sosyal bir olgu haline getiren de tam olarak pratiğin kitlesel ve yaygın olmasıydı. Öncelikle belirtmek gerekir ki bu pratik, Türkiye’de neredeyse hiçbir toplumsal harekette adından söz ettirmedi. Bunun nedenlerinden birisi, insanların “mülkiyete tecavüzü” çok büyük bir suç gibi içselleştirmesi olabilir. Fakat en önemlisi, yağmayı yapma potansiyeli yüksek olanın en militanlar, en öndekiler olduğu düşünüldüğünde, bu grupların örgütlü ve belirli bir sol ahlak temelinde yağmayı, bireyselci bir pratik olarak görmeleri. Dolayısıyla Türkiye’de, emperyalist tekelci burjuvazinin kurumlarının tahrip edilmesi ve ortada bir yağma varsa da bunun “kamulaştırılması”, örgütün ya da halkın yararına kullanılması gibi bir anlayış var. Fransa’da çatışan, ve dolayısıyla yağma işlerine girme potansiyeli en güçlü olan ekipler, öncelikle kurumsal yapılara sahip değil. Örneğin Fransa’da aşırı solun hegemonik gücü olan Troçkist bir örgütlenmeyi, yalnızca yağmada değil, çatışmada da görmek pek mümkün değil. Çatışma pratiğinde olanlar genelde ya küçük anarşist ve sosyalist gruplar ya da arkadaş grupları. Yağma, kuşkusuz ki bir çeşit adalet ve hesap sorma pratiğine dayanıyor. Birincisi gelir eşitsizliğini gidermek adına, mağazadan yağmalanan malın satılması; ikincisi de doğrudan kendi mülkiyetine geçirmek anlamında adalet pratiği[2]. Bu pratik, düzensiz koşullarla bağdaşmış bir lümpen proleter pratik. Dolayısıyla gelir, barınma, sosyal yardım, vatandaşlık gibi bir dizi düzenliliğe sahip “yerli ideoloji” için – bir de eğitim kurumlarında görülen ideolojik düzenlilik işin içine katıldığında- yağma, çok da başvurulan bir yol değil.

Yağma ve okul blokajı: şiddet tekelinin yerliliği

Yağma pratiğinin karşısına, başka bir şiddet pratiği olan okul blokajlarını koyalım. Lise ve üniversite blokajları –kimi zaman işgale de dönüşecek şekilde– Fransa’nın sosyopolitik tarihinin bir parçası. Konjonktürün içeriğine bağlı olarak, yine çeşitli taleplerle, sayısı konjonktürün avantaj ve dezavantajlarına göre değişmekle birlikte, örgütlü ve militan öğrenci grupları, okul girişlerini sabahın erken saatlerinde bloke ederek okulu eğitime kapatıyorlar. Bu blokajlar genellikle çöp kutularıyla ve yol boyunca bulunan demir yığınları ve benzeri malzemelerle destekleniyor. Blokaj, “azınlığın, çoğunluğun eğitim hakkını elinden alması” retoriğine de yol açacak bir şekilde, doğrudan bir şiddet pratiği içeriyor. Fakat bu şiddet pratiğinin rengi genelde beyaz. Özellikle okul banliyöde değilse (ki banliyödeki liselerde, polis müdahalesinden kaynaklı gözünü ve elini kaybeden öğrenciler oldu) Fransa’nın politik gramerine uygun bir şekilde, öğrenci örgütlerinde örgütlü beyazların başvurduğu bir biçim. Devletin ideolojik aygıtları (Althusser, 2019), egemen sınıfların yeniden üretim alanları (Poulantzas, 2013) ya da iktidarlar alanının aday failleri (Bourdieu, 1989)… hangi teorik plandan bakarsak bakalım, liseler modern devletin önemli bir mekanizmasını teşkil ediyor. Bu anlamda, sigortalar tarafından korunan mağazaların yağmalanması mı yoksa yüzlerce lisenin bloke edilmesi mi daha büyük bir şiddet içeriyor sorusu anlam kazanıyor.

Devlet, yalnızca meşru şiddet tekelini barındırarak (Weber, 2003) kendini diğer grup ve katmanlardan ayırmakla yetinmiyor, karşı şiddet modelleri arasında da bir meşru tekel belirliyor. 17 Ekim’in ardından ana akım medya tarafından bas bas yapılan yağma anti-propagandasının, ilan edilen sokağa çıkma yasaklarının, Adalet Bakanı’nın söylemlerine göre yağmaya karışanların seçme ve seçilme haklarınıın elinden alınmasına kadar geniş bir spektruma yayılmış, eşi benzeri görülmemiş uygulamaların, hangi şiddet türüne görece meşru tekeli atfettiği ortada. Buna göre Fransız devleti için yağmacılar birer “yabancı”. Öyle ki, yağmaya dahil olanlar Fransız olmayı ve en tabi vatandaşlık hakkı olan seçme seçilme hakkından yararlanmayı hak etmeyecek kadar büyük bir günaha sahip oluyorlar devletin gözünde. Blokajcı öğrenciler ise bu ülkenin yerlileri.

Ülkenin bir dizi başka yerli pratiğinden bahsetmek mümkün. Bu pratikleri “düzenleyiciler” olarak adlandırıyoruz. Düzenleyiciler, akışkanlaşan konjonktürde rutini arayan ve rutini aktive eden birer pratikten oluşuyor. Bunun içinde devlet mekanizmaları olduğu gibi, egemen sınıfları yeniden üreten muhalif ve eylemci mekanizmalar da var.

Düzenleyiciler (I): Temsilciler, hareketin yüzleri

4 Ekim’de, 9. Paris’te bulunan Jacques-Decour lisesinin blokajı sırasında, Sınırlar isimli aşırı-sağ medya organının tanınan ve sol kesimler tarafından nefret simgesi haline gelen Vincent Lapierre isimli muhabiri, aynı gün yayınladığı ve aşina olduğumuz, Liseleri Neden Bloke Ediyorlar? sorusuyla başlıklandırdığı videoda[3], blokajcı liselilere doğru yöneliyor. Liseliler, alışılagelmiş şekilde, muhabiri ve bağlı olduğu kuruluşu alanda istemiyor, aşırı-sağ karşıtı sloganlar atıyor, Filistin bayraklarıyla muhabiri engellemeye çalışıyor. Ardından, liselilerin arasından, boynunda Filistin kefiyesiyle bir genç, Elwan Benoît beliriyor ve muhabirle konuşmaya başlıyor. Reşit olmadığı için ailesinden onaylı izin belgesini gösteren Elwan’ın böylesi bir röportaja hazırlıklı olduğu anlaşılıyor. Yine alışılagelmiş bir şekilde, muhabir ilk sorusunu yöneltiyor : “Talepleriniz neler?”. Elwan gayet akıcı ve soğunkanlı bir şekilde şöyle başlıyor talepleri sıralamaya: “Öncelikle Paris banliyölerdeki, son derece kötü şartlarda eğitim gören liselilerle dayanışmak için bu eylemi yapıyoruz.” Ardından kendi liseleriyle ilgili durumu anlatıyor: binanın eski oluşu, izolasyonun yetersiz oluşu gibi bir dizi fiziksel problemden bahsettikten sonra Elwan, “biz bu ülkenin geleceğiyiz, bu ülkenin yurtseverleriyiz” diyerek, eğitime daha fazla bütçe ayrılmasını talep ediyor. Yer yer başka liselilerin de katıldığı, yaklaşık yarım saatlik röportajın ardından tansiyon yükseliyor ve muhabirin alandan ayrılması isteniyor.

Söz konusu röportaj, kısa bir süre içerisinde, çeşitli sosyal medya platformlarında on milyonları aşkın bir şekilde izlendi ve paylaşıldı. Kuşkusuz ki videoya etkileşim verenlerin çoğu hareketi destekleyenlerdi. Hareket daha başlarında, beyaz, güzel yüzlü, ne dediğini bilen ve karşısındaki popüler aşırı sağcı muhabiri mat eden bir liseli yüze kavuşmuştu. Bu temsiliyet, önemli bir meşruiyet kaynağıydı da aynı zamanda. Liseli hareketinin sürmesine paralel olarak Elwan da çeşitli ana akım televizyon kanallarının prime time kuşaklarında, tartışmalarda yer aldı. Hareket, “ağzı laf yapan” bir temsilcinin sözlerinde popülerleşiyor, ana akımda kendine yer buluyordu.

Elwan’da karşılık bulan temsiliyet, akışkanlaşmaya başlayan konjonktürün, çeşitli mecralarda rutinleşmesinin, kendini rutinde yeniden üretmeye başlamasının tehlikesini içeriyordu. Fransa, tarihsel olarak iki konjonktür türünü de layığıyla aktive edebilen bir ülke. Bir devrimler ülkesi olarak Fransa, kriz anlarının ve akıcı konjonktürlerin ülkesi. Fakat öte yandan güç dengelerine bağlı olarak, krizi sözle, lafla eritmeye, akışkanı büyük tartışmalarda rutinleştirmeye mahir bir ülke. Bourdieu’nün (1984) de işaret ettiği gibi temsilciyi, delegeyi –göreve yollananı, elçiyi– grup yaratmış, grup temsilciye rengini vermiş gibi görünse de grup, temsilcide tümleniyor. Dolayısıyla Elwan, türlü demagogların ve ana akımın belirlediği koşullar ve söylem usulleriyle, grubu, hareketi yapan ve onu aktive eden kişi olarak, hareketi TV platolarına sığdırmaya çalışıyor. Hareket Elwan’ın ağzından çıkan laflarla yerlileşiyor, rutinleşiyor ve kalıbına giriyor. Oysa ki belagat, argümantasyon, retorik kabiliyeti gibi profesyonel siyasetçiye içkin sermaye türlerinden yoksun olanlar, kendini politikanın ağızdan çıkan laf haliyle ifade edemeyen ya da dinletemeyenler, kendilerine bir temsilci seçip onları konuşturmak yerine zaten, çeşitli şiddet yollarına başvurup siyaseti daha yoğun biçimlerde sürdürüyorlardı.

Aynı temsilcilik oyununu, devletin devlet başkanı ve bakanlıklar düzeyinde sık sık öğrenci sendikası temsilcileriyle görüşmeye çalışmasında da görüyoruz. Devlet, hareketi tanıdığını, hareketin temsilcilerini kabul edip onları tanıyarak, dolayısıyla hareketle temsilci arasında doğrudan eşitlik kurarak, talepleri ve hoşnutsuzlukları tanıyıp görerek anlatıyor bizlere. 

Düzenleyiciler (II): Rutin konjonktürün temel taşıyıcı kolonu olarak AG

17 Ekim Cumartesi gününden itibaren, toplumsal hareketin iki temel dinamik üzerinden şekillendiğini söyleyebiliriz. Bunlardan ilki, 17 Ekim’le başlayan ve o günden beri devam eden[4] Cumartesi eylemleri. Bu eylemler, konjonktürü akışkan hale getiren yegâne eylemler. Birçok sektörden eylemci, cumartesi günleri birbiriyle karşılaşıp, belli ölçülerde yasal sınırların dışına çıkıyor. İkinci dinamik ise, toplumsal hareketin hafta içi hareketliliği. Bu günlerde insanlar kendi sektörlerinde hareketi yeniden üretmeye çalışıyor. Üniversiteler, liseler, fabrikalar, memurlar vb. birçok sektör, kendi alanının özerkliğine ve işleyiş kurallarına uygun olarak hareketi sürdürüyor.

Hareketin kendi yerel alanlarında yeniden üretilmesinin en önemli vasıtalarından birisi, yine bir Fransa klasiği olan, “yatay ilişkilenen” ve “demokratik” karar mekanizmalarını içeren Genel toplantılar (Assemblée générale, AG). AG’lere katılan herkes söz söyleme hakkına, çeşitli gündem önerilerinde bulunup bu önerileri tartıştırmaya ve nihayetinde bir sonraki AG’ye kadar belirli kararlar alınması noktasında oylama önerme ya da oylamaya katılma hakkına sahip. Üniversiteler büyük amfilerde, liseler kendi kurumlarında, sendikalar lokallerde bu AG’leri örgütlüyorlar. Karar mekanizması, söz konusu bir toplumsal hareketse, çok büyük oranda bu AG’lerden geçiyor. Yüzlerce hatta binlerce kişinin katılımıyla örgütlenen AG’lerde, konuşanlar, konuları gündemleştirenler ve karara bağlayan inisiyatifler genelde belli kişiler. Bu eğer bir üniversite AG’si ise, AG’nin söz söyleyenleri, öğrenci örgütlerinin örgütlü militanları oluyor; sendika AG’sinde sendika temsilcileri en çok konuşan ve içeriğe rengini veren insanlar oluyor. Dolayısıyla ortada kıran kırana tartışmalar, çok az farkla sonuçlanan oylamalar vs. yok. Buradaki esas mesele, hareketin meşruiyetini “yatay” ve “demokratik” bir karar mekanizmasına bağlamak. Yukarıdaki örneğe paralel olarak, akışkan konjonktür, bir kez daha, konuşmayı beceren, örgütlü mekanizmada yer alan, bu siyasi kültüre yabancı olmayan ve dolayısıyla yerli olan AG eliti tarafından rutinleştiriliyor. Katılım, başlı başına bir meşruiyet ölçütü olarak görülebiliyor. AG’ye katılan fakat konuşmaya çekinen, kendini donanımlı görmeyen, kendini ifade edemeyen kişi, varlığının meşruiyetini armağan eden birer rıza sağlayıcıya dönüşüyor.

AG’lerin akışkan ve rutin halleri üzerine çarpıcı bir örnek verelim. Marsilya’daki Aix-Marseille Üniversitesi’nin çeşitli kampüslerinde bir süredir blokaj eylemleri sürüyor. Edebiyat fakültesi dekanı, blokaj eylemlerine karşılık kampüsü kapatma kararı alıp, hoca ve öğrencileri uzaktan eğitime teşvik etmeye çalışıyordu. Öğrenciler ve dekan arasında süren bilek güreşinin neticesinde, öğrencileri dinleyen dekan, bir günlüğüne okulu açtı ve herkesi kampüsün en büyük amfisinde düzenlenecek ve kendisinin de katılacağı AG’ye çağırdı. O gün amfi tamamen doluydu. Yaklaşık 600 kişinin katıldığı AG’de, bir öğretmen sendikası bir de öğrenci sendikasından iki kişi moderatör olurken, iki kişi de olanı biteni büyük tahtaya not alıyordu. Dekan bir açılış konuşması yaptı, ardından sözü devretti. Söz almak isteyenler tek tek söz aldı. İlk söz alan kişi, AG’nin militan ruhuna aykırı olarak, fakat önerilen yataylığa ve demokratik işleyişe de güvenerek, blokajın ne kadar doğru olduğunu sorgulamaya çalıştı. Tabii ki söyledikleri hoş bir eda olarak salınıp, amfiyi hızlıca terk etti. Birbiri ardında hem personel hem de öğrenci sendikalarından temsilciler, “tanıdık simalar” ve bu işleyişe çomak sokmayacak sempatizanlar söz aldı. Dekan AG’nin ciddi bir bölümünde amfide yoktu. Israrlar sonucu geri döndü, tahtadaki notlara baktı ve hepsine cevap verdi: “Okulumuzda aşırı sağ öğrenci sendikasının lokali bulunmamaktadır; okula polisi ben değil rektör çağırıyor; okulu ben değil rektör kapıyor; ayrımcı kayıt ücretlerinin sorumlusu ben değilim devlet” gibi savuşturmaların ardından, ne kadar demokratik bir ortamda ne kadar başarılı bir şekilde toplantıyı icra ettiğimizle övündüğünü söyleyip amfiden ayrıldı. AG, dekan için bir meşruiyet alanı haline geldi. Sözler söylendi, muhalif akışkan olan rutinleşti, dekanın egemen sınıfları temsil eden pozisyonu yeniden üretildi. Fakat ufak bir problem çıkacaktı. Bu herkesin katıldığı AG’nin hemen ardından, öğrencilerin de bir AG’si olacaktı. AG başladı. Söylemler çok daha sertti. Fakat yaklaşık yarım saat geçmişken, öğrenci önderlerinden birisi, dekanın şu anda fakülte toplantısı yaptığını ve toplantı salonunu basmaya gitmemiz gerektiğini söyledi. Bir anda 200 kişilik kitleyi peşine taktı. Konjonktür tekrar akışkanlaşmaya başlıyordu. Salonun önüne varıldı, sloganlar atıldı ve nihayetinde salona girildi. Dekan ve fakülte konsey üyelerinin bulunduğu salona yüzlerce öğrenci zorla girdi. Öğrenciler tek bir şey söylüyordu: “Taleplerimiz kabul edilene kadar salonu terk etmiyoruz”. Daha biraz önce iktidarını perçinlediğini sanan dekan, yaklaşık dört saatlik salon işgalinin ardından, bütün talepleri oylamaya açtı. Konsey 22 kabul ve 2 çekimser oyla, bütün talepleri kabul etti. Bu, öğrenciler için büyük bir zaferdi. Dekan kabul edilen talepleri de tek tek ifade ettiği bir mail attı. Karar resmileşmişti… Ertesi gün ise durum farklı bir noktaya evrildi. Dekan, bütün taleplerin öğrencilerin fiziki müdahalesinden kaçınmak için oylandığını öğrencilerin dayatmasıyla taleplerin kabul edildiğini belirterek, oylama yok hükmündedir dedi. Bu pozisyon alış, dekanın sonunu hazırladı. Öğrenciler bilek güreşine devam etti ve birkaç gün içerisinde dekan istifa etti. Çok büyük katılımlı ve heterojen bir AG, büyük yankılar yaratmanın ötesinde dekanın işine gelen bir akışta ilerlemişti. Çok daha küçük ve spontane bir eylem ise çok daha büyük bir yankı yarattı.

Düzenleyiciler (III): Grevler, sendikalar ve izinli yürüyüşler

Cumartesi eylemlerine omuz verdiği ve hareketi tamamladığı iddiasıyla ortaya çıkan hafta içi düzenleyicilerinden bir diğeri de grevler ve izinli yürüyüşler. Bu alanın temel taşıyıcısı, CGT işçi konfederasyonu. 1895’te kurulan bu konfederasyon, yalnızca köklü bir mücadele geçmişine değil, tortulaşmış bir bürokratik geleneğe de sahip. Yukarıda dile getirdiğimiz gibi, konjonktürün çeşitli hallerine ev sahipliği yapma konusunda birçok örnek sunan Fransa, egemen sınıfları nezdinde işçi sınıfıyla da bol deneyimli ilişkilere sahip. Bu anlamda CGT’de cisimleşen sendikal işçi hareketi, Guattari’nin (2024) vurguladığı gibi, çocuklarına kendilerini ifade etmesi için fırsat veren, fakat yalnızca bir noktaya kadar fırsat veren solcu ebeveynler gibi, bir yandan işçileri mücadeleye davet ederken öte yandan, patronlarla derinlikli pazarlıklar yürütüyor. Bu mücadele-pazarlık ikilisin, CGT’ye eylem alanında ilginç bir karakter kazandırmış durumda.

Eylem alanında yaşanan çelişkiler birçok yerde kendini gösteriyor.[5] CGT’nin örgütlediği eylemler izinli ve dolayısıyla güzergahı belirlenmiş yürüyüşler oluyor. Kortejin en önünde CGT’nin korumaları zincir oluşturuyor. Bu güvenlik, “yabancı unsurların” korteje sızmasını önleme amacı taşıyor. Birçok defa, CGT kortejinin daha da önünde çatışmalar ve polis müdahaleleri, gözaltılar vs. yaşanırken, CGT’nin istifini bozmadığına tanık olmak mümkün. Bu anlamda konfederasyon, kendi çizgisinin dışına kesinlikle çıkmıyor. İzinli yürüyüşler, hele ki nicelik ortalamanın üzerinde sağlanamamışsa, ciddi bir düzenleyici rolü taşıyor. Toplumsal hareketin sıcağında, izinli ve genellikle şehir merkezinin periferilerinde kat edilen yürüyüşler, hareketi soğutuyor.

Bu rutinleşme sırasında, eylem alanında gözlemlenen çeşitli alt düzenleyicilere de rastlamak mümkün. Örneğin fanfare adı verilen eylemci orkestralar, hareketi destekleyen müzisyenlerin yürüyüş güzergahı boyunca militan marşlar, şarkılar çalıyor. Bir an için kulağa hoş gelse de, 7 Kasım Cumartesi günü Marsilya’da yaşanan eylemsel kopuklukta fanfare’ın önemli bir payı olduğunu söylemek mümkün. Bu gezici orkestra, bazen sayıları birden fazla da olacak şekilde, önemli bir çekim alanı oluşturuyor. Dolayısıyla yürüyüş güzergahının akışından bağımsız olarak, yer yer durarak, yer yer yavaş hareket ederek kendi ritmini oluşturuyor. Her orkestra yüzlerce grubu peşine taktığı için, eylemin bitiş noktasına kitle hep birlikte varamıyor. Arada neredeyse bir saati bulan büyük boşluklar oluşuyor. Hal böyle olunca, eylem alanına varan kitle, kalabalıktan tatmin olmuyor ve alanı terk ediyor. Marsilya’da yaşanan bu sorun, 7 Kasım’ı direkt olarak diğer cumartesi günlerinden ayırdı. Eylemin başından beri özellikle izinsiz gösterilerde yer alan bir kişi, yalnızca bir kişi saksafonuyla çekim alanı görevini üstleniyordu. Bu müzisyen yer yer yolu kesiyor, yer yer eylemin gidişatını belirliyordu. Akışkandı, rutinin dışındaydı. Fakat bu tek kişilik akışkanlık, onlarca müzisyenle stabilleşti, rutinleşti.

Eylemler, en azından Marsilya özgülünde gözlemlediğimiz kadarıyla, katılım ve şiddet yönünden düşüş gösteriyor. 17 Ekim’deki büyük eylem sonrası çatışan ve yağmalayan kitlenin elimine edilmesinin ardından hareket kendini yeniden üretebilmeyi bir ölçüde başarmış olsa da, yukarıda saydığımız ve daha birçoğunu gözlemleyemediğimiz düzenleyiciler üzerinden enerji yitimine uğruyor. Örneğin 14 Kasım Cumartesi günü, Marsilya özgülünde düşündüğümüzde, yürüyüşe katılan kitlenin, yürüyüşe izin verilmemiş olsa da belirli bir dinamiği taşıyacak nicelikte olduğunu söylemek mümkün. Yitim belli ölçülerde eylemcilerin alanı tutma, ve uzun bir süreye yayılmış itaatsizliği sürdürme pratiğinde görülüyor. Daha az barikat kuruluyor, daha az çatışma yaşanıyor, ve her yol ayrımında kitle azalıyor. Nicelikte problem yaşayan kalabalığın yol kapama, barikat kurma, polisle çatışma gibi akışkan pratikleri de meşruluğunu yitiriyor ve eylem, eylemciler için tehlike arz etmeye başlıyor.

Öte yandan, çok daha kapsamlı bir analize kavuşabilmek için, sektörlerin içinde neler olup bittiğini de görmek gerekiyor. Örneğin bir lise hocasının kendi lisesi ile ilgili aktardığı deneyimler çok çarpıcıydı. Lise blokajlarını yapan esasta iki grup olduğunu, bu gruplardan birinin daha barışçıl, diğerininse daha şiddetli olduğunu söylüyordu. Bu iki farklı yordam şekli, kuşkusuz ki içerikte de bir farklılığa işaret ediyordu. Öte yandan iki grup arasındaki rekabet, o lise özgülündeki militanlaşmayı bir süre daha sürdürmeye sağlayacak bir dinamik de teşkil ediyor olabilir. Bu bağlamda, alanları incelemek, alanların kendi göreli özerkliği içerisinde, faillerin ne tür taktiklere başvurduğunu gözlemlemek, başlı başına bir toplumsal hareket çalışması ihtimalini doğuruyor.

Krizler, kopuşlar ve yeniden üretimin çoklu hali

Başka bir ülkeden bakıldığında, Fransa’da toplumsal hareket sırasında yanan devlet dairelerini görmek ve polisle amansız çatışmaları izlemek şok edici ve “ibret alınası” bir tablo sunuyor kimileri için. Oysa ki şiddet repertuvarlarını ülkenin kendi dinamikleri açısından ele aldığımızda, birçok pratiğin rutin konjonktürün dışına çıkmayı başarsa da yine kendi failleri tarafından rutinleşmeye doğru yöneltildiğini görüyoruz. Yolları, meydanları, kavşakları bloke etmek ve gün boyunca kargaşayı diri tutmak üzerine şekillenmiş Sarı Yelekliler eyleminin bize gösterdiği, yalnızca karşı tarafın akışını bozmanın değil, kendi akışını bozmanın da elzem bir önem taşıdığıdır. Bu anlamda yazının başından itibaren, teorik düzlemde nedenler – talepler mekaniği ile pratik düzlemdeki engellerin birer düzenleyici mekanizmaya denk düştüğünü tartıştık.

Son süreçteki eylemlerden birisinde viral olan bir videoyu hatırlatalım. Muhabir, kargaşaya katılan eylemciye neden burada olduğunu soruyor. Eylemci, bu durumdan keyif aldığını, bir sebebe başvurmak zorunda olmadığını, bu halden ve duygulanımdan mutlu olduğunu söylüyor. Bu kısa röportaj, üzerine alay edilecek bir “cehalet ürünü” gibi görünse de, meselenin ne kadar basit olduğunu bizlere gösteriyor. Her gün üzerinden geçilen yolun bloke edilmesi, kuralların dışına çıkılması, dayanışma ve yardımlaşma pratikleri, risk almak vb. birçok mikro aktivite ve duygulanım es geçiliyor. Oysa ki Dobry’nin (2009a) de belirttiği gibi olay, akış sırasında kendi özerkliğini yaratıyor. Kendi anlamını, olay anda üretiyor. Öncesine ve sonrasına bakmaktansa, anda neyin ürediğini anlamaya çalışmak daha etkili bir alan açıyor.


Kaynakça

Althusser, L. (2002). Marx İçin. İthaki.

Althusser, L. (2019). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. İthaki.

Bourdieu, P. (1984). La délégation et le fétichisme politique. Actes de la Recherche en Sciences Sociales, 52(1), 49-55. https://doi.org/10.3406/arss.1984.3331

Bourdieu, P. (1989). La Noblesse d’État. Les Editions de Minuit.

Dobry, M. (2007). 6. Ce dont sont faites les logiques de situation. Içinde L’atelier du politiste (ss. 119-148). La Découverte. https://doi.org/10.3917/dec.favre.2007.01.0119

Dobry, M. (2009a). 4. Le politique dans ses états critiques: Retour sur quelques aspects de l’hypothèse de continuité. Içinde Bifurcations (ss. 64-88). La Découverte. https://doi.org/10.3917/dec.bessi.2009.01.0064

Dobry, M. (2009b). Sociologie des crises politiques: La dynamique des mobilisations multisectorielles (3e éd. revue et augmentée d'une préface inédite). Presses de la Fondation nationale des sciences politiques.

Guattari, F. (2024). Désir et révolution. Eterotopia France.

Gurr, T. (1970). Why Men Rebel. Princeton University Press.

Mathieu, L. (2008). The spatial dynamics of the May 1968 French demonstrations. Mobilization: An International Quarterly, 13(1), 83-97. https://meridian.allenpress.com/mobilization/article-abstract/13/1/83/82144

Moore, B. (1978). Injustice: The social bases of obedience and revolt. Sharpe.

Poulantzas, N. A. (2013). L’ État, le pouvoir, le socialisme (1. ed). Les prairies ordinaires.

Sartre, J.-P., Gavi, P., & Victor, P. (1974). On a raison de se révolter: Discussions. Gallimard.

Weber, M. (2003). Le savant et le politique: Une nouvelle traduction (C. Colliot-Thélène, Ed.). Éd. la Découverte.


[1]https://17octobregiletjaune.net/appel/

[2] 17 Ekim günü Marsilya’nın çoğu yerinde eski ayakkabı çiftlerinin bulunduğunu gözlemledim. Bu durum, yağmalayanın olay mahallinde malı kendi üzerine geçirdiğini gösteriyor.

[3] https://youtu.be/vcKw6377E4w?si=VF92i5haTDdL-5Cg

[4] Bu satırlar 13 Kasım Cuma günü yazılıyor ve yarın için beşinci eylemin randevusu çoktan verildi.

[5] Örneğin 68’de, yürüyüş güzergahının belirlenmesi noktasında, öğrencilerle CGT kopuş yaşıyor. Söz konusu çatışmayla ilgili bkz: (Mathieu, 2008). Benzeri bir tartışmanın, 6. filo sürecinde Deniz Gezmiş ve Harun Karadeniz arasında da yaşandığını hatırladığımızda, fiziksel alanın kullanımı eylemin içeriği arasında güçlü bir bağ olduğunu söyleyebiliyoruz.