Sait Faik Abasıyanık, Kendilik ve Daimon

Sait Faik okuma çevresinden bir arkadaş, “madem son yıllarını sadece Sait Faik okumasına verdin, tek kelimeyle hazreti özetleyebilir misin?” gibi hiç beklemediğim, hatta biraz da yadırgatıcı bulduğum ve de zor bir soruyla açmıştı yapmakta olageldiğimiz sohbetin konusunu. Doğal olarak bir an için afalladım. Buna cevap veremeyeceğimi düşünürken kazandığım zamanda her nasılsa o kelime birden ağzımdan dökülüvermişti: Kendisi!

‘Doğru cevabı buldum’ demek değildi bu. Doğrusu, doğruyu aramak da değildi. Kendimce bu sorunun karşılığı bende buydu demek, daha doğru bir ifade olur. Sonra da kendimle baş başa kalınca kendime şunu sordum: “Kendisi” nasıl birden dilime gelivermişti? Günler geçtikçe bu kavram etrafında hatırladığım ipuçlarını bir kenara not etmeye başladım.

İlk aklıma gelen, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın kendi olmak meselesini bütün hayatını kaplayan bir soruya dönüştürmesi olmuştu. Özellikle günlüğü ve Sahnenin Dışındakiler[1] romanında karşımıza sürekli çıkartılan ‘nasıl kendim olabilirim?’ sorusu. Günlüklerin Işığında Tanpınar’la Baş Başa[2] adlı günlükte onun kendini bir sanat eseri gibi görüp “kendini yapmak”tan bahsetmesi, “kendi benliğine çıkmak”, “şahsiyet araştırması”, “kendine bir gaye bulmak”, “kendini bulmak” gibi sayısız kendilik atıfları, hayatının merkezindeki bir soru-n olduğunu anlamamıza yeterli ipuçları sayılabilir. Aynı şekilde Sahnenin Dışındakiler’deki Sabiha’nın içinde yaşadığı mahalledeki herkesi birbirine benzetmesi, dolayısıyla bunların yüzeysel bulunması, sürekli olarak kendini nasıl kuracağı sorusu ile zihnini meşgul etmesi, Tanpınar’ın kendi olmaya verdiği önemin ne düzeyde bir öncelikli mesele olduğunu görmek bakımından önemlidir.

İkinci olarak da “Türk romanının sorunu nedir?” gibi bir anket sorusuna Oğuz Atay’ın (1934-1977) verdiği ve zihnimde hep askıda duran şu yanıtı geldi aklıma:

“Türk romanının sorunu kişiliktir. İnsanımızın kişilik kazanma savaşının önemini henüz kavramamış olmasıdır. Kendisiyle hesaplaşma diye bir kavramın varlığından habersiz oluşundandır. Bunun için romanımız düzmecedir…”[3]

Atay’ın Günlük’üne (Nisan 1970 - Ocak 1977) yayılan genel havanın, kişilik sorununun sadece Türk romanının değil, toplumun da sorunu olduğu izlenimine kapılmış, buradan da zihnim kendilik ile kişilik kavramlarını özdeşleştirmişti.

Üçüncü olarak ise Atay kuşağı sayılabilecek ama ondan ömür olarak daha şanslı olan Adalet Ağaoğlu’nun (1929-2020) Dar Zamanlar roman dörtlemesinin temel konusunun “kişi olmak” olduğunu hatırladım. Bu romanlardan ilki Ölmeye Yatmak (1973), erken Cumhuriyet döneminin aydınlanmacı bir toplumbilimci üniversite hocasının (Doçent Aysel), öğretmeni, ailesi, arkadaşları ve devleti tarafından biçimlendirilmeye çalışılmıştır. Buna karşı “kendi olmak” / “kişi olmak”[4] için kendisine kalan/bırakılan belki de başkarakterin tek özgürlük yolu ölmeyi seçmesiydi (“ölmeye yatmak”). Romanın başkarakteri Doçent Aysel’in “Aydın İntiharları ve Geleceğin Başkaldırısı” üzerine bir inceleme yaptığını anlatırken Ağaoğlu, aslında aydınların toplum veya devlet tarafından kendisine giydirilmiş bir gömleği, yani verili olanı taşıdığını ve aydın olarak kendi kişiliği üzerinde hiç düşünmediğini gündeme getirmeye çalışmasıdır. Kendi ifadesiyle bu dörtleme bir “aydın hesaplaşması”[5] ana izleği üzerinde yürür. Genel olarak dört roman serisi, aydının kişi/kendi olmak için verili olanı sorgulaması ve onu kabullenmeyerek direnmesi şeklinde de özetlenebilir.

Aslında Atay’ın romanlarındaki başkarakterleri de aydındır ve onların da sonu benzer şekilde intihar olur. Ancak, gerek Ağaoğlu’nun gerekse Atay romanlarındaki başkarakter intiharlarının tam bir intihar olduğu da söylenemez. Her iki yazar da okuru, aydın olan başkarakterlerinin kendi/kişi olmak (varoluş) için intihardan başka çaresi/çıkışının kalmamış olduğu havasına sokar. Simgesel bir ölüm olarak da okunabileceği için eğer okur (toplum?) istemezse bu ölümleri, söz konusu başkarakterlerin kendilerini öldürmesi durdurulabilir.

Kendilik meselesinden konunun giderek “aydın” üzerine doğru yöneldiğinin elbette farkındayım. Hatta yönelmekle kalmayıp ilerlediğini de söyleyebiliriz. Ama bundan daha doğal ne olabilir ki! Kendilik eğer bir bilinç, farkındalık ise bunun öncelikle aydında tezahür etmesi gayet doğal değil midir? En basitinden kendilik bir kendini bilme işi ise bilmenin de okur-yazar (literati) denen “aydınlar”ın işi olması gerektiği anlaşılabilir bir durum sayılmaz mı? Aydın… Aydın ne kadar kendisi? Buna hiç teşebbüs etti mi acaba?

Dördüncü olarak, tam bu konuda Şerif Mardin’i (1927-2017) anmamız gerekecek. Çünkü Mardin, Ölmeye Yatmak’taki aydın üzerine düşünen Doçent Aysel gibi kurgusal bir toplumbilimci değil, aydın üzerine düşünen ve yazan, kurgusal olmama anlamında gerçek bir toplumbilimci (sosyolog) aydındır. Sabri F. Ülgener’in Zihniyet, Aydınlar ve İzm’ler[6] adlı kitabı 1983’te çıkar çıkmaz belki ilk değerlendirmeyi yazan yine Mardin olur (1984).[7] Ülgener, aydının Osmanlı’dan bu yana literati (okumuş yazmış) olduğunu söylerken onu biraz da halka tepeden bakan, kaleminden çok dili (dedikodu) çalışan, çokbilmiş bir Karagöz fonunda resmeder.

Mardin, Ülgener’in Osmanlı ve sonradan Türkiye aydını için çizdiği bu profil ile yine Ülgener’in “kendi aydınlarımızın tenkit işlevini bir sorumluluk çerçevesine oturtamadıklarından, ya devlet işlerine ortak ya da Batı taklitçisi olmalarından yakınmakta” oluşunu “önemli” bulur.[8] Ancak Mardin, Ülgener’in aydın konusundaki bu ve benzeri yargılarının, sorunun tarihi/kökensel nedenini açıklamada haklı olarak yüzeyde kaldığını ifade etmekten de geri durmaz. Mardin, Ülgener bahsini burada keser ve sanki kafasında kurduğu bir konuyu gündeme getirmek ve ayrıntılı bir şekilde tartışmak için Ülgener’in eserini bir kalkış noktası olarak ele almışçasına Batı aydını ile kendi aydınımız arasındaki farkları, gerekçelendirerek açıklamaya girişir.

Batı aydınının niteliklerinin salt bir “eleştiri ahlâkında toplanmadığı”nı, aynı zamanda onun ele aldığı meselelere, “konulara ‘kişi’ olarak bakmalarından kaynakl[ı]” tavrı görür.[9] Mardin’in “kişi” bahsini gündeme getirmesi ile Atay’ın ve hatta Ağaoğlu’nun “kişi/kişilik/kişi olmak” vurgusunu rahatlıkla aynı bağlamda düşünebiliriz. Atay ve Ağaoğlu gibi Mardin de aydının eleştiriyi mensubu olduğu grup veya topluluk üyesi olarak değil, bizzat kendi adına yapması gerektiğini vurgular. Daha açık ifade ile iktidarın aparatı olan bürokrat veya okumuş-yazmışlardan (literati) ayırarak kişi ya da entelektüel olarak yapılmasıdır.

Mardin, okumuş-yazmışlardan (literati) ayrı, kendi adına konuşan Batı’daki bu aydın (entelektüel) tipinin Rönesans ile başlayıp Aydınlanma dolayımından geçerek Romantizm ile daha berrak bir şekilde görünür olduğunu söyler.[10] Peki, bu gelişim, nasıl değil de, neden olmuştur? Neden Osmanlı’da veya Türkiye’de entelektüel hâlâ çıkamazken Batı’da ortaya çıkabilmiştir? Bu sorunun cevabını Mardin, Ülgener’de bulamamış ve kendisi bunun cevabını geliştirmeye girişmiştir.

Mardin’e göre romantizm, aydınlanma düşünürlerinin aksine somut bir dış gerçeklik yerine insanın kendi yorumunu esas alır. Aydınlanma düşünürleri ile ortaçağın geleneksel-dini literatilerin söyleminde “[i]kisi de, insanı, merkezi “dışta” olan kozmik gerçeğin daha küçük çapta bir yansıması olarak görüyorlar. Bu açıdan bakıldığında gerçek “gerçeklik”, insanın dışında olandır, kâinatın sırrı “makro imge”dedir. Aksine, romantiklerde [ise] kâinatın sırrı insanlardadır.”[11] Mardin’e göre film burada kopmuştur.

Romantikler, der Mardin, insanların içindeki “Daemonic” güçlere de bir meşruiyet kazandırmış oluyorlar. “Daemon”un ne olduğunu açıklamada dilimizin özel bir zorluk çıkarttığını söyler. Ve Daemon’u tarif etmeye çalışır: “İnsan şahsiyetinin tümünü bir dalga gibi kaplama potansiyeli taşıyan herhangi bir tabii eğilimdir. Cinsiyetin kudreti, yaratıcının inadı, kızgınlığın yakıcılığı, iktidar hırsı insanın “Daemonic” uzantılarının örnekleridir. “Daemonic” bir nesne olmaktan çok, saklı bir güç, insanın yaratıcı ve kahredici gücünün müşterek kaynağıdır.”[12] Buna karşın tasavvuf dışında kalan resmî İslam ve Osmanlı kültüründe “daemon”, “şer-şeytan” ile eşdeğer görüldüğünden yaratıcı bir etken olarak ortada yoktur.[13]   

Daimon’un[14] (daímon; δαίμων) tanımını yapmaya çalışırken Mardin’in kendisinin de zorlandığı fark edilebilir. Ama kendisi de zaten bu zorluktan bahsetmişti. Mardin burada, romantiklerde “daimon”un belirdiğini ve bu belirme sonucunda da artık kişi olarak konuşup düşünce üretebildiklerini, böylece hem kendi içinde bulunduğu medeniyetin aydınlanmacılar ve kilise içinden literatilerle aralarının kapatılamaz şekilde açıldığını ve hem de bizim aydınlarımızın kendi adına konuşabilecek kişi olarak ortaya çıkamadıklarını vurgular. Bunda elbette “daimon”un anlamlarından birinin “şer-şeytan” olarak kodlanmasının da payı vardır. 

Bu makalesiyle tartışmanın fitilini ateşleyen Mardin, makalesinin sonlarına doğru, toplumda eğer daimon kabul edilmezse aydının düşeceği iki pozisyonun olduğunu belirtir; “ya literatus’un yaptığına benzer bir şekilde ‘ideolog’ olması ya da dedikodu yazarlığını seçmesi.” Sonra ekler; “[b]u ikili seçenek de kendi başına bir hürriyetsizliktir. Dünyayı bu şekilde gören tabii ki kötülüğü daima ‘dış düşmanlara’ bağlamaya çalışacaktır.”[15] Düşünce hayatımızı tümüyle yok eden bir özellik değilse de, der Mardin, onu çocuksu kılan nedenlerin buralarda aranabileceğini ima eder. Hatırlanacak olursa Oğuz Atay da daha doğrudan ve benzer bir vurguda bulunuyordu: “Bana öyle geliyor ki biz çocuk kalmış bir milletiz.”[16] Tepeden tırnağa bizatihi yaptıklarının sorumluluğunu üstlenememe halleri… Zaten Mardin de şunu açıkça belirtmemiş miydi makalesine başlarken; “Bu yazımda, aydınlarımızın bir özelliği üzerinde durmak istiyorum: Türkiye’nin geçirdiği bütün değişmelere rağmen, Türk aydınlarının literati niteliklerini kaybetmedikleri ve intellectuels olarak nitelendirilmelerinin yanlış olacağı…”[17]

Mardin’in bu yazısı yankısını çeyrek yüzyıl sonra 2007’de buldu. Yankısını çeyrek yüzyıl sonra bulması bile aydınların okumuş-yazmışlar sınıfı mı yoksa daimonu ile konuşabilen ve bir kişi(liği) olan entelektüel mi olduklarını az çok sezdirmiş olmalıdır. Tartışmanın ömrü yarım asra doğru giderken yazıdan veya taşıdığı dertten haberdar olamayan, derdi dertlenemeyen aydın/akademisyenlerin hâlâ var olabildiğini düşünürsek işimizin büsbütün güçleşeceği aşikâr. Ne diyordu Yunus: “Dertsizlere benim sözüm, benzer kaya yankısına”.[18]

Mardin’in sesine yine aynı dergide yankı veren bir başka dertli toplumbilimci H. Ünal Nalbantoğlu (1947-2011) oldu.[19] Nalbantoğlu, Mardin’in değerlendirmesini “doğurgan olabilecek, düşünmeyi tetikleyici bir iddia” olarak olumlu karşılar öncelikle. Ama hemen ardından tam da beklenilen yerden itirazını yapar. Davaları uğruna kendilerini bile harcamayı göze almış geç dönem Osmanlı aydınları hatırlanacak olduğunda ihtiyatla yaklaşılması gereken bir iddia olarak şerhini koyar. Ancak daha esaslı olan itirazı şudur: “Hristiyanlıkta da “Daemon” “şer-şeytan”la bir tutulmuyor muydu?”[20]

Eğer Osmanlı ve Türkiye’de tasavvuf dışındaki resmî söylemin takipçisi Müslüman aydınların daimonsuzluğu nedeniyle düşünür/entelektüel olamaması söz konusu idiyse, aynı şekilde Hristiyan ortaçağında da daimon şer-şeytan (demon) ile bir tutulduğu halde neden Batı’da rönesans, aydınlanma ve romantizm yoluyla düşünce çiçeklenebiliyordu? Mardin’in tezi bu gibi sorulara cevap veremiyordu. Nalbantoğlu bu itirazı yaparken yaslandığı “daimon”u şöyle açıklıyordu: “Daímon, bireysel bir haslet değildir; ama kişiye dışarıdan gelip onun bedencanına nüfuz ederek kalıcı haslete dönüşebilen bir tür barbarca istiladır. [İ]çsel, görünmez bir yaşam enerjisi gibi düşünülebilir… Özetle, akademik çalışmayı, bilgi üretmeyi bazıları için her ne pahasına yaşam boyu uğraş, bu uğraşı da kişinin karakteri, huyu, meşrebinin entegral parçası kılan her ne ise, işte o daímon’dur.”[21] Nalbantoğlu’nun yazısı, daimonun antikçağdaki izdüşümlerine, hangi anlam veya bağlamlarda geçtiğine yönelik keyifli çıkarımlarla devam eder ve sonunda bugünkü üniversitenin içinde bulunduğu daimonsuzluk nedeniyle kârlılık/verimlilik, tekdüze ve tekrar dışı bir bakışın pek yeşeremediği dünyamızın kara mizahını yaparak sonlanır.

2009 yılına gelindiğinde ise yine aynı dergide, Boğaç Erozan, Mardin ve Nalbantoğlu’nun tartışmasının kısa bir değerlendirmesini yaparak Mardin’in, aydının “ne” oluşu üzerinde durduğunu, Nalbantoğlu’nun da aydının “kim” olduğu üzerinde durduğunu ifade eder. Kendisi de Mardin’in “[i]slam (resmi) kültüründe (tasavvufun dışında kalan Ortodoks Şeriatçılıkta) ve bu arada Osmanlı kültüründe, “Daemon” “şer-şeytan”la bir tutulduğundan yaratıcı bir güç olarak ortada yoktur.”[22] şeklindeki cümlesinde geçen tasavvuf üzerine odaklanacağını belirtir.[23] Biraz daha açarsak, Mardin’in söz konusu cümlesindeki yargısında, tasavvuf içinde daimonik bir tarafın da olduğu şeklindeki îmâsının, Mardin’in kendisinin de üzerinde durmadığını fark etmiş ve dergideki yazısıyla bunun üzerine gideceğini ifade etmiştir. Fakat kendisi de doğrudan tasavvuf meselesine hemen girmek yerine, “daimon”un izini Hannah Arendt, Martin Heidegger, Sokrates ve Herakleitos üzerinden sürdürmeye çalışır. Haksızlık etmeyelim Erozan’a, tabii ki sadece bunlar değildir anlattıkları. Örneğin, Mardin’in sadece dergi yazısını dikkate almaz, onun 2000’de yaptığı bu bağlamdaki konuşmasını da dikkate alarak keyifli bir iz sürüş gerçekleştirir.

Yukarıda bazı yazarların üzerinde az, bazılarında da çok durduğum doğrudur. Bunun, yazının gideceği yer açısından kaçınılmaz olduğunu söylemeliyim. Aşağıdaki kısımda yazacaklarıma da yukarıda adı geçen yazarların gölgesinin düşebileceğini şimdiden itiraf edebilirim. Buraya kadar anlatabildiklerimden konunun giderek daimona doğru evrildiği de fark edilmiş olmalıdır. Öyleyse daimon meselesine biraz daha devam etmekte fayda var. Ama bunu yaparken, sözü önünde sonunda Sait Faik’e getireceğimin de bilinmesini isterim. 


[1] Ahmet Hamdi Tanpınar, Sahnenin Dışındakiler, Dergâh, İstanbul 1999.

[2] Ahmet Hamdi Tanpınar, Günlüklerin Işığında Tanpınar’la Baş Başa, Dergâh, İstanbul 2015.

[3] Oğuz Atay, Günlük, İletişim, İstanbul 2005, s. 224. İtalikler benim. 

[4] Adalet Ağaoğlu, Ölmeye Yatmak, Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, İstanbul 2026, s. 206-207,

[5] Adalet Ağaoğlu, “Türk Aydını ve Felsefenin Gerekliliği”, Haz. Sabahattin Şen, Türk Aydını ve Kimlik Sorunu içinde, Bağlam Yayınları, İstanbul 1995, ss. 215-226, s. 220.

[6] Sabri F. Ülgener, Zihniyet, Aydınlar ve İzm’ler, Mayaş Yayınları, Ankara 1983.

[7] Şerif Mardin, “Aydınlar Konusunda Ülgener ve Bir İzah Denemesi”, Toplum ve Bilim, Sayı 24, 1984, ss.9-16. Bu makale sonradan şu kitabına girecektir: Şerif Mardin, Türkiye’de Din ve Siyaset, Der. Mümtaz’er Türköne, Tuncay Önder, İletişim Yayınları, İstanbul [1991] 2015.

[8] Mardin, Türkiye’de Din ve Siyaset, s. 256.

[9] Mardin, Türkiye’de Din ve Siyaset, s. 256.

[10] Mardin, A.g.e., ss. 255-257.

[11] A.g.e., s. 257.

[12] A.g.e., s. 258.

[13] A.g.e., s. 258.

[14] Mardin diğer metinlerinde de “daemonic” ile “daemon” ifadesini kullanmasına rağmen, metin içinde kullanmam gerektiğinde bundan böyle ben de yine aynı anlama gelen “daimon”u kullanacağım. Mardin’e bu konuda atıf yaparken doğrudan alıntı yapmıyorsam yine “daimon” olarak kullanacağım.

[15] Mardin, A.g.e., s. 259.

[16] Atay, Günlük, s.26.

[17] Mardin, A.g.e., s. 253.

[18] Yunus Emre, Dîvan, Haz. Mustafa Tatçı, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara 2005, Şiir 359/7, s. 293. Sadeleştirme tarafımdan yapılmıştır.

[19] H. Ünal Nalbantoğlu, “Daimon’unu yitiren üniversite”, Toplum ve Bilim, Sayı 109, 2007, ss. 181-200. Bu makale sonradan şu kitabına “seçki için tümüyle gözden geçirilerek yer yer eklemeler yapılmış” olarak ve “Daimon’suz bilim” adıyla girecektir: Hasan Ünal Nalbantoğlu, Arayışlar, İletişim Yayınları, İstanbul 2009.

[20] Nalbantoğlu, Arayışlar, s. 72.

[21] Nalbantoğlu, A.g.e., s. 71.

[22] Mardin, A.g.e., s. 258.

[23] Boğaç Erozan, “Aydın meselesi ve daimon: Şerif Mardin ve H. Ünal Nalbantoğlu üzerine yorumlar”, Toplum ve Bilim, Sayı 115, 2009, ss. 46-69, s. 47.