Caspar David Friedrich’in Sis Denizi Üzerinde Gezgin adlı tablosunda bir adam, sisle kaplı bir manzaraya izleyiciye sırtı dönük bir şekilde bakıyor. Bastığı kaya sağlam ama önündeki yol, ufuk ve zemin seçilmiyor. Seçime giden Kuzey Kıbrıs’ın siyasal alanı da bu sahneyi andırıyor. “İstikrar” sözcüğü ayakta durulacak bir zemin vaat ediyor; fakat o zeminin neyden oluştuğu, nereye uzandığı ve kimin sorumluluğunda olduğu çoğu zaman sisin içinde kalıyor. Bu durumda müphemlik kavramından yararlanmamız gerekli özellikle bu durum Bauman’ın (2017) ikircik dediği duruma yakındır. Bunu açacak olursak müphemlik ya da ikircil bir durumun, ilişkinin veya kavramın tek ve kesin bir kategoriye yerleştirilememesi, adlandırma ve sınıflandırma işlevinin tıkanmasıdır. Bu nedenle müphemlik, siyasal alanda kararın, sorumluluğun ve meşruiyetin kimde ve nerede olduğunun bulanıklaşması olarak düşünülebilir.

Yaklaşık üç hafta sonra Kuzey Kıbrıs’ta genel ve yerel seçimler aynı gün yapılacak. 6 Aralık’a kadar seçim tartışmalarında en sık duyacağımız kelimelerden biri yine “istikrar” olacak. Müphem olanın istikrarı hapsettiği bir yapıda istikrar kavramı erozyona uğrar. Buna rağmen Başbakan Ünal Üstel, iki seçimin aynı tarihte yapılmasını siyasi istikrarı sürdürme gerekçesiyle açıklarken muhalefet ise istikrar kadar, hatta ondan önce, güven kavramını öne çıkarıyor.[1] CTP Genel Başkanı Sıla Usar İncirli’nin ülkenin itibarını ve güven veren yapısını yeniden kurma vaadi bu arayışın bir ifadesi.[2] Halbuki sözcükler farklı olsa da iki tarafın işaret ettiği ihtiyaç alabildiğince ortak; siyasetin ve kurumların üzerinde durabileceği sağlam bir zemin. İki tarafın da aynı yamaca, aynı sisin içinden baktığı söylenebilir. Tabloda sağlam olan kayadır, belirsiz olan önündeki yoldur; burada ise sağlam diye sunulan zeminin kendisi sisin içinde. İşte tam olarak seçim de bu zeminin nasıl kurulacağına ilişkin toplumsal bir karar anı olarak anlam kazanıyor.

İstikrar, karar kelimesiyle aynı Arapça kök ailesinden gelir. Karar, yalnızca bir hüküm vermek değil, bir yerde durmak ve orada sebat etmek anlamını da taşır. Sebat etmek ise amaçtan ve ilkelerden vazgeçmemek anlamında kullanılır. Bu açıdan bakıldığında istikrar, değişimin yokluğu değil; değişimin hangi kurallar içinde gerçekleşeceğinin bilinmesi, siyasal ve toplumsal hayatın öngörülebilir bir zemine kavuşmasıdır. Bir hükümetin görevde kalması, tek başına istikrarın varlığına işaret etmez. Asıl mesele, hükümetler değişse bile kurumların işleyişinin, hukukun ve kamusal sorumluluk düzeninin devam edebilmesidir. Bunu açacak olursak özellikle siyasal anlamda istikrar yönetim yapısının, kurumların ve siyasal ilişkilerin öngörülebilir, süreklilik taşıyan ve güven veren bir biçimde işlemesi olarak okunabilir. Buna rağmen istikrar, mutlaka değişmemek veya mevcut düzeni korumak demek değildir; değişim içinde de sağlanabilir.  Bu da ancak kurumsal güvenin tesis edilmesi, demokratik meşruiyetin güçlendirilmesi ve siyasal ilişkilerin öngörülebilir bir zemine kavuşturulmasıyla mümkündür.

Kuzey Kıbrıs’ın yakın siyasi geçmişi bu ayrımı görünür kılıyor. Meclis seçimleri için öngörülen beş yıllık süreye rağmen Ocak 2018 ve Ocak 2022'de seçimler vaktinden önce yapıldı; 2026'da da seçim, normal takvimin işaret ettiği Ocak 2027'den öne çekildi. Hükümet bunu “erken seçim” değil “öne alınmış seçim” olarak sunsa da YSK’nın resmî terimi “erken genel seçim”dir. Burada mesele yalnızca seçimlerin takvimden önce yapılması değil; siyasal aktörlerin ve kurumların ortaklaşa belirlenmiş bir takvime bağlı kalamamasıdır. İstisnanın tekrarlandığı yerde olağan düzen belirsizleşir. Böyle bir ortamda “istikrar” sözü, bir yandan duyulan ihtiyacı anlatırken diğer yandan mevcut düzensizliği görünmez kılan bir slogana da dönüşebilir.

Bu belirsizliğin önemli kaynaklarından biri, siyasal sistemin hükümet kurma ve sürdürme biçimidir. Yaklaşık 225 bin seçmen, 50 sandalyeli Meclis, nispi temsil sistemi ve yüzde 5 ülke barajı, çok partili ve koalisyonlu hükümetleri mümkün kılan bir yapı oluşturuyor. Koalisyon, kendi başına istikrarsızlık nedeni değildir; farklı toplumsal taleplerin temsiline imkân veren demokratik bir yöntemdir. Sorun, koalisyon ortaklığının ortak bir program ve kamusal sorumluluk etrafında kurulamaması, hükümetin devamının dar parti hesaplarına ve karşılıklı pazarlıklara bağımlı hâle gelmesidir. Bu durumda her ortak yalnızca hükümetin kaderinde değil, hükümetten çıkışın zamanlamasında da söz sahibi olur. Yönetme kapasitesi, ortak bir siyasal yön tayin etmekten çok ortakların birbirini idare etmesine indirgenir. Bu tablo, masaya hangi partilerin oturduğundan çok masanın nasıl kurulduğuna işaret eder; masa aynı kaldıkça oturanların değişmesi müphemliği gidermez.

Seçim takvimi ile Girne açıklarında yaşanan gemi faciası arasındaki ilişki, sıklıkla olduğundan daha doğrudan sunuluyor. 6 Aralık tarihi faciadan önce belirlenmişti: UBP grubu Haziran’da bu tarihte görüş birliğine varmış, Başbakan Üstel ağustos başında iki seçimin aynı gün yapılacağını açıklamış, Bakanlar Kurulu da ağustos ayının ikinci yarısında kararı koalisyon ortaklarının tamamının katılımıyla oybirliğiyle almıştı. 30 Ağustos’ta Girne’den hareket eden yolcu gemisinin alabora olmasının ardından Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanı Erhan Arıklı görevden alındı, Yeniden Doğuş Partisi de 2 Eylül’de hükümetten çekildi. Yani facia seçim tarihini doğurmadı; koalisyonun yapısını değiştirdi ve seçimin Meclis’teki sürecini yürütmeyi, UBP-DP hükümetinin sırtına bıraktı. Meclis, tarihi ilk kez 10 Eylül’deki olağanüstü toplantıda ivedilikle gündemine aldı, nihai karar ise 8 Ekim’de verildi. Bu sıralama önemlidir, çünkü facia ile seçim takviminin birbirine bağlanmasının nedeni, tarihin facia yüzünden belirlenmesi değil, Meclis’teki resmî sürecin facianın hemen ardından tamamlanmasıdır. Elbette böylesi bir olayın ardından siyasi sonuçların doğması doğaldır. Ancak kamusal sorumluluğun yalnızca görev değişiklikleri ve koalisyon dengeleri üzerinden tartışılması yeterli değildir. Öncelikle olayın nedenleri, denetim mekanizmalarının işleyip işlemediği ve hangi kurum ya da makamın hangi sorumluluğu taşıdığı açıklığa kavuşturulmalıdır. Hesap verebilirlik, siyasi krizin ardından yapılan açıklamalardan ibaret değil; olaydan önce işleyen, olaydan sonra da sonuç üreten kurumsal bir düzendir.

Seçim sürecinde değiştirilen kurallar da istikrar tartışmasının bir başka boyutunu oluşturuyor. Karma oyu kaldıran düzenleme ilk kez 10 Eylül’de Meclis’ten geçti; hükümet bunu seçmenin oy kullanmasını kolaylaştıran bir düzenleme olarak savundu. Cumhurbaşkanı Erhürman seçime kısa süre kalmasını gerekçe göstererek yasayı iade etti; Meclis düzenlemeyi 29 Eylül’de, seçime 68 gün kala, 28 kabul ve 10 ret oyuyla yeniden kabul etti. CTP ret oyu verirken itirazını esas olarak zamanlamaya yöneltti; hükümet ise CTP’nin ilkede karşı olmadığını savundu. İlkede ayrışmanın yalnızca zamanlamada kalıp kalmadığı, iktidar ile muhalefet arasındaki mesafenin sanıldığı kadar geniş olup olmadığı sorusunu akla getiriyor. Buradaki temel mesele, karma oyun korunup korunmamasından daha geniştir: Seçim kurallarının hangi usulle, hangi toplumsal ve siyasal mutabakatla değiştirildiği. Seçime katılan aktörlerin aynı zamanda seçim düzenini belirlediği koşullarda, kuralların tarafsızlığına ilişkin kuşku doğması kaçınılmazdır. Demokratik güven, yalnızca kuralların hukuken kabul edilmiş olmasına değil, bu kuralların yarışan bütün aktörler bakımından adil ve öngörülebilir olduğuna inanılmasına dayanır. Hakemin düdüğünün oyunun içinden geldiği izlenimi güçlendikçe, sonuç ne olursa olsun meşruiyet tartışması büyür.

İstikrarın bir başka anlamı, Kıbrıs sorununun ve adanın uluslararası statüsünün yarattığı belirsizlikte karşımıza çıkıyor. Kuzey Kıbrıs’ta siyasal aktörler, çözümün yöntemi ve hedefi konusunda farklı pozisyonlar alıyor. UBP, federasyon müzakerelerinin sonuç vermediğini ileri sürerek iki egemen eşit devlete dayalı çözümü savunuyor.[3] Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman müzakerenin yalnızca müzakere etmek için yapılmasına karşı çıkıyor ve yöntemin değişmesi gerektiğini vurguluyor; CTP ise siyasi eşitliğe dayalı federal çözüm perspektifini koruyor.[4] Bu pozisyonlar arasındaki fark önemli olmakla birlikte, mevcut müzakere yönteminin sonuç üretmekte zorlandığı yönünde ortak bir teşhis bulunduğu da görülüyor. Ne var ki teşhisteki yakınlık, çözümün ne olacağı ve hangi siyasal iradeyle ilerletileceği konusunda ortak bir zemine dönüşmüş değil. Reçetelerin adı farklı; ancak yöntem eleştirisini ortak bir dille yapan iki tarafın, bu farkı seçmene somut bir takvim ve sorumlulukla gösterip göstermediği tartışmalıdır.

Bu nedenle adadaki statükonun sürekliliği, yalnızca diplomatik müzakerelerin başarısızlığıyla açıklanamaz. Çözümsüzlük, gündelik siyasetin kurumlarını ve gelecek tasavvurunu da biçimlendiriyor. Belirsizlik bir süre sonra geçici bir durum olmaktan çıkarak yönetim pratiklerinin parçasına dönüşüyor. Siyaset, bu belirsizliği ortadan kaldıracak bir yön tayin etmek yerine onun içinde hareket etmeye alışabiliyor. Böylece çözümsüzlük, herkesin değiştirilmesi gerektiğini söylediği ama değişimin maliyetini üstlenmekte zorlandığı bir süreklilik kazanıyor. İstikrarın burada taşıdığı anlam, mevcut durumun korunması değil; belirsizliğin siyasal hayatı belirleme gücünün azaltılmasıdır.

KKTC’de belirsizlik yalnızca geleceğe ilişkin bilgi eksikliği değildir; kararın hangi usulle alındığı, sorumluluğun kimde olduğu ve gerekçenin kamuoyuna ne ölçüde açıklandığı konularında da ortaya çıkar. Bununla birlikte hükümetin devamlılığı ile yönetme kapasitesi, hukuki düzenleme ile demokratik meşruiyet, iktidar ile muhalefet, müzakere siyaseti ile statükonun sürmesi arasındaki sınırlar bulanıklaşmaktadır. Bu bulanıklık yalnızca siyasal seçkinlerin sorunu değildir. Bryant ve Hatay’ın (2021) askıya alınmış egemenlik üzerine tartışmasının gösterdiği gibi, tanınmamış bir devlette kurumsal boşluklar gündelik yaşamda çoğu zaman kişisel ağlarla doldurulur. Seçmen için müphemlik bu yüzden soyut bir kavram değil, bir hizmete ya da karara kimin ve hangi yoldan ulaşabildiğine dair gündelik bir deneyimdir. Bu bulanıklık, siyasal aktörlere kısa vadede hareket alanı sağlayabilir ancak toplum açısından öngörülebilirliği ve kurumsal güveni aşındırır. İstikrarsızlık yalnızca hükümetlerin sık değişmesi değildir. Daha derinde, kararların nasıl alındığının ve sonuçlarından kimin sorumlu tutulacağının belirsizleşmesidir.

Siyaset sosyolojisinde kriz, yalnızca aktörlerin tercihlerinden değil, kurumsal mimarinin işlevsizleşmesinden beslenir. "İstikrar nasıl kurulabilir?" sorusu da bu bağlamda teknik bir detay veya reçete değil, toplumsal güvenin hangi kurumsal zemin üzerinde yükselmesi gerektiğine dair bir sosyolojik analiz meselesidir. Mevcut siyasi pratiklerde seçim kurallarının konjonktüre göre esnetilmesi, kamusal kararların keyfîliğe açık alanlar bırakması ve denetim mekanizmalarının siyasi pazarlıklara kurban edilmesi, yapısal bir istikrarsızlık üretir. Bu nedenle seçim kanunlarının önceden kapanan takvimlere bağlanması, liyakatin parti aidiyetinin önüne geçmesi ve bağımsız soruşturma kültürünün kurumsallaşması, sadece birer yönetim kuralı değil; yurttaşın hayatına ilişkin kararların keyfî biçimde değişmeyeceğini bilmesinin ön koşuludur.

Üstel’e göre mevcut yapı ayaktadır ve icraat ortadadır; CTP genel başkanı İncirli’ye göre ise ülkenin güven veren bir yönetime ve yeni bir kurumsal düzene ihtiyacı vardır.[5] Bu iki iddia, seçim dönemlerinde iktidar ve muhalefet rollerinin olağan dağılımını yansıtıyor. Roller seçimle yer değiştirebilir; sahne ve metin aynı kaldıkça seçmenin önündeki seçenek de göründüğünden dar kalır. Ancak her ikisinin de sınanacağı yer yalnızca sandık değildir. Seçimden sonra kamu kurumlarının nasıl işlediği, denetim mekanizmalarının ne ölçüde bağımsız olduğu ve verilen sözlerin ne kadarının yerine getirildiği belirleyici olacaktır. Bir siyasal programın inandırıcılığı, vaatlerinin yüksek sesle dile getirilmesinden değil, bu vaatleri gerçekleştirecek kurumsal kapasiteyi kurabilmesinden doğar.

Sonuç olarak meselenin ortak paydası, müphemliğin Kuzey Kıbrıs siyasal alanında geçici bir bulanıklık değil, kurumsal bir eksiklik olarak yerleşmiş olmasıdır. Son üç seçimde (2018, 2022 ve 2026) takvimin vaktinden önce belirlenmesi, koalisyon ortaklığının ortak bir program yerine karşılıklı pazarlıklar üzerinde kurulması, seçim kurallarının seçim sürecinin içinde değiştirilmesi ve feribot faciası sonrasında kamusal sorumluluğun yalnızca görev değişiklikleri ve koalisyon dengeleri üzerinden tartışılması ayrı ayrı arızalar değil; aynı kökün farklı belirtileridir. Bu kök, siyasetin kuruluş biçimidir: Kamusal görevin kişisel, zümresel, ailesel ve partisel çıkarların altına indiği, kararın gerekçesinin kapalı kaldığı ve hesap verebilirliğin kriz anlarına bırakıldığı bir siyaset tarzıdır. Bu düzlem değişmedikçe iktidar ile muhalefet rolleri yer değiştirse bile sahne ve metin aynı kalmaktadır. Daha önce belirttiğimiz gibi, Üstel’in mevcut yapının ayakta olduğu ve icraatın ortada durduğu yönündeki savı ile İncirli’nin güven veren bir yönetim ve yeni bir kurumsal düzen vaadi, kurallara dokunmayan iki söylem olarak birbirinin yerine geçebilmektedir. Böyle bir ortamda seçmene sunulan tercih daralmakta ve müphemlik kendini yeniden üretmektedir.

Bundan çıkarılacak ders, yalnızca hükümetleri veya kişileri değiştirmeye yönelik bir koltuk kapmaca siyasetinin bu döngüyü kıramayacağıdır. Kurallara dokunmayan bir iktidar değişimi, kuralları yeniden üretir. İhtiyaç duyulan, siyasetin kendisini yeniden kuran bir iradedir: Liyakatin parti aidiyetinin önüne geçtiği, şeffaflığın ve kamusal denetimin istisna değil işleyişin kendisi olduğu, kararların gerekçesiyle kamuoyuna açıklandığı ve hiçbir makamın kişisel ya da zümresel çıkarların üzerinde tutulmadığı bir siyaset. Weber’in (Weber, 2016) kavramlarıyla söylemek gerekirse bu, iktidarı yalnızca gücün edinilmesi ve paylaşılması tekniği olarak değil, sorumluluk ahlakı üzerine kurulu akılcı bir yönetim sorumluluğu olarak ele alma biçimidir. Kurumsal güven bu ahlakın günlük işleyişte ısrarla tekrarlanmasıyla inşa edilir; söylemle değil, düzenli olarak yerine getirilen taahhütlerle kurulur.

Böyle bir iradenin sınavı, iktidara gelmeden başlar. Siyasal bir hareket, henüz talip olduğu aşamada, seçmenle ve toplumun farklı kesimleriyle bağımlılık üreten, iradeyi ipotek altına koyan ilişki biçimlerini reddetmek zorundadır; çünkü seçim öncesinde kurulan bağımlılıklar, seçim sonrasında iyi yönetim vaatlerini kendi koşullarına tabi kılar. Kamusal çürümüşlükle mücadele iddiasındaki bir siyaset, kendi iç işleyişinde liyakatı, şeffaflığı ve hesap verebilirliği önce kendinde kuramıyorsa, aynı ilkeleri devlete taşıyamayacağı öngörülebilir. Reform ile yeniden üretim arasındaki ayrımı belirleyen ölçüt budur: Vaat edilen düzenin, vaadi yapan siyasetin kendi kuruluşunda sınanıp sınanmadığı.

Bu perspektif umut vericidir, çünkü toplumsal düzenek kalıcı bir kader değil, dönüştürülebilen bir kuruluştur. Belirsizliğin siyasal hayatı belirleme gücünü azaltmak; kuralları baştan ilan eden, kararlarının gerekçesini açıklayan, kamusal görevi bağımsız denetim mekanizmalarına tabi kılan ve iradesini hiçbir zümresel bağa devretmeyen bir siyaset tarzının toplumsal destek bulmasıyla mümkündür. Nietzsche’nin İyinin ve Kötünün Ötesinde’de vurguladığı gibi, “Küçük politikanın devri geçti: önümüzdeki yüzyıl bile dünya-egemenliği uğruna savaşı getiriyor – büyük politika zorunluluğunu”(Nietzsche, 2017, s. 132). Nietzsche’nin bu sözü, kendi tarihsel bağlamında dünya egemenliği mücadelesine işaret eder; burada ise Kuzey Kıbrıs’ın siyasal gerçekliğine doğrudan bir güç siyaseti çağrısı olarak değil, dar siyasal ufkun sınırlarını hatırlatan kuramsal bir uyarı olarak taşınabilir. Bunun nedeni küçük politika, kamusal meseleleri parti içi hesaplara, makam paylaşımına ve kısa vadeli seçim kazançlarına indirgeyen siyaset tarzıdır. Büyük politika ise bu dar ufku aşarak kurumların geleceğini, toplumun ortak yaşam koşullarını ve ülkenin daha geniş tarihsel ve uluslararası bağlam içindeki konumunu birlikte düşünebilme sorumluluğudur. Kısacası politik olana düşen görev bağlamında insanca ve medeni bir yaşamın önkoşuludur.

KKTC bakımından bu, yalnızca hükümetin kim olacağına değil, kararların hangi ilkelere göre alınacağına, kamusal gücün nasıl denetleneceğine ve belirsizlik koşullarında toplumun geleceğinin nasıl kurulacağına ilişkin bir meseledir. Bugün ihtiyaç duyulan, yalnızca hükümeti değiştirmeyi değil, siyasetin kuruluş biçimini, kurallarını ve kurumsal ahlakını dönüştürmeyi hedefleyen temiz bir siyasal iradedir. Sandık bu dönüşümün sonucu değil, başlangıcı olmalıdır; zira istikrar, sandıkta verilen kararın hukuk, kurumlar ve kamusal sorumluluk tarafından taşınabilmesidir. Bunun gerçekleşmesi, liyakatin esas alındığı, şeffaflık ve hesap verebilirliğin sağlandığı, siyasetin kendisini kişisel, zümresel ve partisel menfaatler yerine ortak akıl ve toplumsal yarar üzerine kurduğu yeni bir anlayışın hakim kılınmasına bağlıdır.

Kaynakça

Bauman, Z. (2017). Modernlik ve Müphemlik. (İ. Türkmen, Çev.) İstanbul: Ayrıntı Yayınları

Bryant, R., & Hatay, M. (2021). Askıdaki Egemenlik Kuzey Kıbrıs'ta De Facto Devletin İnşası. (M. Ratip, Çev.) İstanbul: İletişim Yayınları.

Nietzsche, F. (2017). İyinin ve Kötünün Ötesinde. (M. Tüzel, Çev.) İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Weber, M. (2016). Meslek Olarak Siyaset. (L. Özşar, Çev.) İstanbul: Biblos Kitabevi Yayınları.

[1] Gündem Kıbrıs. (2026, 10 Ağustos). Üstel seçim startını verdi: İki seçim de 6 Aralık’ta. 

[2] Detay Kıbrıs. (2026, 10 Haziran). İncirli: Halk bugün seçime gitse CTP tek başına iktidar olacak; Gündem Kıbrıs. (2026, 17 Haziran). İncirli: CTP, 2027’de güven veren ve çözüm üreten bir hükümet kuracak. 

[3] İstiklal. (2025, 28 Aralık). Üstel: Duruşumuz nettir, Erdoğan’ın ortaya koyduğu çizgidedir

[4] BRTK. (2026, 17 Eylül). Cumhurbaşkanı Erhürman: Müzakere olsun diye müzakere değil, çözüm olsun diye müzakere istiyoruz. https://brtk.net/cumhurbaskani-erhurman-muzakere-olsun-diye-muzakere-degil-cozum-olsun-diye-muzakere-istiyoruz/

[5] Gündem Kıbrıs. (2026, 17 Haziran). İncirli: CTP, 2027’de güven veren ve çözüm üreten bir hükümet kuracak. Ulusal Birlik Partisi. (2026, 29 Eylül). Ünal Üstel: UBP sandıktan birinci parti olarak çıkacak.