Sızdıran bir çatı, küflenen bir köşe, bir türlü ısınmayan oda… Gündelik bir “konfor sorunu” gibi görünen bu tablo, astımdan KOAH’a uzanan hastalıkların sessiz tetikleyicilerinden biri. Akciğer sağlığının anahtarı bazen ilaçta değil, evin duvarlarında saklı.

Hırıltılı bir öksürükle polikliniğe gelen bir çocuğu düşünün. Muayene yapılır, ilaç yazılır, çocuk eve gönderilir. Peki o ev ısınıyor mu? Duvarlarında küf var mı? Yoksa açıldığında içeri giren soğuk bir daha ısıtılamadığı için pencereler hep kapalı mı? Bu sorular çoğu zaman muayene odasında hiç sorulmaz. Oysa akciğerlerimiz yalnızca soluduğumuz havadan değil, o havayı soluduğumuz yerden de etkilenir: evimizden

Rakamlarla Türkiye’de Konut

TÜİK’in 2025 Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması’na göre nüfusun yüzde 28,8’i sızdıran çatı, nemli duvar, çürümüş pencere çerçevesi gibi sorunların bulunduğu konutlarda yaşıyor, yüzde 27,9’u yetersiz yalıtım yüzünden ısınma sorunuyla uğraşıyor, yüzde 22,1’i ise trafik, sanayi ya da başka kaynaklı hava kirliliği ve çevre sorunlarına maruz kalıyor. Aynı araştırmada nüfusun yüzde 19,6’sı evinin ısıtma ihtiyacını ekonomik olarak karşılayamadığını bildiriyor.

Ama mesele yalnızca cüzdan değil, evin kendisi.

Kötü yalıtımlı bir ev, aynı sıcaklığa ulaşmak için çok daha fazla enerji harcıyor. Enerji pahalandığında düşük gelirli haneler ısıtmayı kısıyor; ev soğuyor, soğuyan ev nemleniyor, (şemada görüldüğü gibi) her halka bir sonrakini besliyor…

Yetersiz Isınma ve Enerji Yoksulluğu Döngüsü

Ancak çocuklar söz konusu olduğunda tablo yoksulluk açısından daha da ağırlaşıyor. Türkiye’de nüfusun yüzde 27,9’u yoksulluk veya sosyal dışlanma riski altında ve bu oran 0–17 yaş grubunda yüzde 36,8’e çıkıyor…

Soğuk ve Nem Akciğere Nasıl Ulaşıyor?

Isınamayan nemli evlerde solunum sistemi birkaç cepheden birden zorlanıyor:

Soğuk: Düşük ortam sıcaklığı, akciğerin savunma mekanizmalarını zayıflatarak üst ve alt solunum yolu enfeksiyonlarına zemin hazırlayabiliyor.

Küf Mantarları ve Ev Tozu Akarları: Alerjik mekanizmalarla astım ataklarını tetikliyor.

Soğuk ve İç Ortam Kirleticileri: KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı) alevlenmelerine yol açabiliyor.

Küf Mantarları: Bağışıklık yoluyla zarar verebiliyor: “aşırı duyarlılık pnömonisi” denen, mikrop kaynaklı olmayan bir akciğer iltihabı bunun tipik bir örneği

Havalandırma da önemli bir halka. Isıtılamayan evlerde pencereler daha az açılıyor. Bu durumda sigara başta olmak üzere tütün ürünlerinin dumanı, havada asılı kalan ince partiküller ve renksiz, kokusuz bir gaz olan karbon monoksit iç ortamda birikebiliyor. Yoksulluğa bağlı olarak odun ve kömür gibi katı yakıtların kullanılması ise iç ortamdaki partikül yükünü daha da artırıyor.

Bu ortamdan en çok çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar etkileniyor. Çocukluk çağında akciğer gelişiminin zayıf kalmasının ileride KOAH riskini artırdığı biliniyor; sağlıksız barınma koşulları da bu gelişimi olumsuz etkileyen etkenler arasında yer alıyor.

Bilim Ne Söylüyor?

Türkiye’de ısınma sorunu çoğunlukla “konut konforu” başlığı altında tartışılıyor. Oysa konut, akciğer ve genel sağlığın temel belirleyicilerinden birisi. Özellikle düşük gelirli kesimlerin yaşadığı “enerji yoksulluğu”, yani evini yeterince ısıtamama durumu; astım, bronşit, KOAH, solunum yolu enfeksiyonları ve zatürre ile ilişkilendiriliyor. Kalp-damar hastalıkları, ruh sağlığı sorunları ve çocuk gelişiminde olumsuzluklarla da bağlantısı bildiriliyor.

İrlanda’da çocuklar üzerinde yürütülen geniş bir izlem çalışması bunun çarpıcı bir örneğini sunuyor:  Gelir, hane özellikleri ve evde sigara içilmesi gibi etkenler hesaba katıldıktan sonra bile, evini ısıtmakta zorlanan ailelerin 9 ay–5 yaş arasındaki çocuklarında solunum hastalığı yaşama olasılığı yaklaşık yüzde 41, hırıltı gelişme olasılığı yüzde 47 daha yüksek bulundu.

Dünya Sağlık Örgütü’nün Konut ve Sağlık Rehberi, soğuk mevsimde iç ortam sıcaklığının en az 18°C olmasını öneriyor; çocuklar, yaşlılar ve kronik kalp-akciğer hastaları için bunun daha yüksek (20°C) olması gerekebileceğini de ekliyor. Ne iyi ki, evler değiştiğinde sağlık tablosu da değişebiliyor. Yeni Zelanda’da 2 yaşın altındaki çocuklarla yapılan bir vaka-kontrol çalışması, akut solunum yolu enfeksiyonları nedeniyle hastaneye yatışların yaklaşık yüzde 19’unun, konutlarda nem ve küf olmasaydı önlenebileceğini gösterdi.

Ancak bir gerçek var ki aynı biyolojik maruziyet toplumda eşit dağılmıyor. Düşük gelirli ve özellikle kiracı ailelerin çocukları, soğuğa, neme, küfe, yetersiz havalandırmaya ve iç ortam kirleticilerine çok daha fazla maruz kalıyor. Eşitsizliğin derin olduğu toplumlarda akciğer sağlığı göstergelerinin de daha kötü çıkması bu yüzden şaşırtıcı değil.

Yoksulluk “Kader” Değil

Gelecek açısından en kaygı verici nokta ise kısır döngünün varlığı: Tekrarlayan hastalıklar nedeniyle yoksul hanelerin çocukları okula daha sık gidemiyor, artan sağlık harcamaları aileleri daha da zorluyor ve yoksulluk, derinleşip kalıcılaşarak adeta bir “kader”e dönüşüyor. Oysa bu, kader değil, toplumsal eşitsizliğin sonucu.

Hastalıkların tedavisi elbette vazgeçilmez; ama tek başına yetmiyor. Astım ya da KOAH’lı bir hastaya hangi ilacı vereceğimizi tartışırken, o hastanın evinin nasıl ısındığını da sormamız, herkesin sağlıklı bir konutta yaşayabileceği bir ortam kurmayı da hedeflememiz gerekiyor. Özetle, soğuk ve nemli ev, yoksulluğun akciğerdeki görünür yüzlerinden biri. Bu nedenle konut, enerji ve sosyal politikaları ile akciğer sağlığı ve sağlık eşitsizliği konuları birlikte ele alınmalı.

Ne Yapmalı? “Sağlıklı Konut Hakkı” için Yedi Adım

Çözüm, “yoksula yakıt yardımı” ile sınırlı kalmamalı; sağlıksız konut koşullarını doğrudan ortadan kaldırmayı hedeflemeli. Önerilen “Sağlıklı Konut Hakkı” programı ise yedi başlıktan oluşuyor.

Ücretsiz sağlıklı konut

Amaç, en yoksul kesimlere yalnızca kira ya da yakıt desteği vermek yerine asgari sağlık standartlarını karşılayan ücretsiz veya çok düşük bedelli konut sağlamak. Öncelikli gruplar; aşırı yoksul haneler, çocuklu yoksul aileler, yaşlıların yaşadığı evler, engelli bireylerin bulunduğu haneler, kronik solunum hastalığı olan bireylerin yaşadığı konutlar, ısınamayan ya da ciddi nem ve küf sorunu olan evlerde yaşayanlar ile evsizlik veya barınma güvencesizliği yaşayanlar. Kademeli bir model de düşünülebilir: En yoksula ücretsiz konut, yoksul hanelere yüksek oranda sübvansiyonlu sağlıklı konut, düşük gelirli ev sahiplerine ise konut iyileştirme hibesi.

Sağlıklı konut neye bakılarak anlaşılır?

Metrekare ya da oda sayısı değil, sağlık ölçütleri belirleyici olmalı:

•       Kışın yeterli iç ortam sıcaklığına ulaşılması

•       Sürekli nemliliğin olmaması

•       Görünür küfün bulunmaması

•       Yeterli hava değişiminin sağlanması

•       Yanma kaynaklı aşırı partikül bulunmaması

•       İşlevsel banyo ve tuvaletin varlığı

•       Aşırı kalabalığın önlenmesi

Hedefli enerji desteği

Herkese doğal gaz fatura desteği sunmak yerine, sağlık riskine dayalı bir enerji desteğine geçilmesi öneriliyor. Bunun için hane gelirini, konutun enerji performansını, iklim bölgesini, hanenin büyüklüğünü ve yaşayan kişi sayısını, hanede risk altındaki bir grubun (çocuk, yaşlı, kronik hasta) bulunup bulunmadığını ve ısınma sistemini dikkate alan bir endeks oluşturulabilir. Elektrik ve doğal gaz faturasında indirim, kış aylarında gelir desteği, enerji borçlarının yapılandırılması ve temiz ısınmaya geçiş desteği bu çerçevede sunulabilir. Destekler yalıtım ve ısıtma sistemi iyileştirmeleriyle birlikte yürütülürse kamu kaynakları da daha yerinde kullanılmış olur.

Konut yalıtım programı

Burada hedef, yoksulun faturasını ödemekten çok enerji ihtiyacını azaltmak. Düşük gelirli ailelerin oturduğu konutların dış cephe, teras-çatı, zemin yalıtımları ile kapı-pencere izolasyonları ücretsiz yapılmalı. Programın kritik noktası ise her yalıtım projesinde uygun havalandırmanın güvence altına alınması; çünkü hava almayan sıkı bir ev, nemi ve kirleticileri içeride hapsedebilir.

Küf ve nem giderme programı

Solunum sağlığını korumak açısından en kritik başlıklardan birisi bu. Amaç, mevcut küfü silmekle yetinmeyip kalıcı nem kaynağını ortadan kaldırmak. Yerel yönetimler aracılığıyla önce kalıcı nem kaynakları saptanmalı, ardından bu kaynaklar giderilmeli ve en son küf temizlenmeli. Küfün üzerini boyayla kapatmak, sağlık açısından kabul edilebilir bir iyileştirme yöntemi sayılmamalı. Öncelikli hedef gruplar; astımlı çocukların bulunduğu haneler, KOAH’lı hastaların evleri ile yaşlıların ve bağışıklığı zayıf kişilerin konutları.

Temiz ısınma dönüşüm desteği

Odun ve kömür yakan verimsiz soba sistemlerinin dönüştürülmesi hedefleniyor; elektrikli ısı pompası gibi temiz sistemlere geçiş öncelikli olmalı. Isıtma cihazının değiştirilmesi kadar eski soba sisteminin kaldırılması ve yarattığı kirliliğin temizlenmesi de programa dahil edilmeli. Böylece ince partikül, karbon monoksit ve azot dioksit gibi yanma kaynaklı kirleticilere hane halkının maruziyeti sona erdirilebilir.

Sosyal konutlarda sağlık standardı

Uzun vadeli ve yapısal bu adımın hedefi, “Kaç sosyal konut üretildi?” sorusunu “Kaç sağlıklı sosyal konut üretildi?” sorusuna dönüştürmek. Yeterli yalıtımı güvence altına alan ısıl sistem, kirletici üretmeyen ve havalandırmayı sağlayan iç ortam hava kalitesi, nem ve küfün önlenmesi, kurşun başta olmak üzere zararlı maddeler içermeyen yapı malzemeleri, yaşlı ve engelliler için erişilebilirlik ile toplu ulaşıma ve yeşil alana kolay erişim gibi mahalle sağlığı ölçütleri “sağlık standardı” haline getirilmeli. “15 Dakikalık Şehir”[1] anlayışı da bu ölçütler arasında yer almalı.

Sağlık çalışanlarında konut sorgulama farkındalığı

Amaç, çoğu zaman görünmez kalan konut sağlığı sorununu görünür ve tartışılır kılmak. Hekimlerin hastalarına rastgele sorular yöneltmesi yerine, barınma durumunu bir tür “yaşam belirtisi” gibi rutin sorgulayan tarama araçlarından esinlenen standart bir form kullanılmalı. Aile hekimleri, çocuk sağlığı, geriatri ve göğüs hastalıkları uzmanları farkındalık ve form kullanımı için öncelikli hekim grupları olmalı.

Ancak sistemin işe yaraması, tarama yanıtlarının merkezî ve yerel yönetimlerle entegre olmasına bağlı. Örneğin astım tanılı bir hastanın evinde küf varsa belediyenin konut inceleme birimine, yoksul bir hastanın ısınma sorunu varsa sosyal hizmetlere, çocuk olan bir hanede kömür sobası kullanılıyorsa temiz ısınma dönüşüm programına otomatik olarak bilgiler aktarılabilmeli. Hekim yalnızca sorunu saptayan kişi olmamalı; çözümün bir parçası ve takipçisi haline getirilmeli. Ama böyle bir izleme ve koruma sistemini, Sağlık Bakanlığı verilerine göre kişi başına yılda yaklaşık 13 hekim başvurusunun yapıldığı (AB ve OECD ortalamasının iki katından fazla) mevcut sağlık sisteminin tedavi ağırlıklı ve aşırı yüklenmiş bir düzeninde kurmak pek mümkün değil.

Ancak unutulmamalıdır ki bütün bu önerilerin ortak noktası şu: Konut sağlığını bir sosyal “yardım” olarak değil, hastalıkların önlenmesini ve sağlık eşitsizliklerinin azaltılmasını hedefleyen temel bir insan hakkı ve birincil koruma politikası olarak ele almak ve “Sağlıklı Konut Hakkı” başlıklı bir program dahilinde uygulamaya geçirmek.

İlk Adım: “Konut Reçetesi”

Programa en hızlı başlanabilecek yer, aile hekimleri ve göğüs hastalıkları uzmanlarına yönelik bir “konut reçetesi” uygulaması olabilir. Çünkü bu hekimler, yoksulluğun akciğerlerde yarattığı hasarla en sık karşılaşan gruplar. Astım, KOAH, tekrarlayan zatürre ya da açıklanamayan kronik öksürüğü olan düşük gelirli hastalara yalnızca ilaç önermenin yanı sıra bu hastalar yaşam yerleri ve yaşadıkları konutlar yönünden de değerlendirilmeli; bu değerlendirme sağlık hizmetleriyle bütünleştirilmeli, hekimin yönlendirmesiyle sosyal destek mekanizmaları hızla devreye girmeli.

Bunun için sağlık hizmetlerinin, giderek daha çok tüketilen bir hizmetten, öncelikle korumayı hedefleyen bir hizmete dönüşmesi gerekiyor. Elbette bu değişimin bir gereği olarak hekimlerin ve hekimlik faaliyetlerinin de puan ve para toplamayı amaçlayan yapısından çıkması gerekiyor.

İşte belki de o zaman bir sonraki reçeteyi yazmadan önce şu soruyu sormaya başlayabiliriz: “Evinizde ısınabiliyor musunuz?”…

Peki ama bizi bu soruyu bir sonraki hastamıza sormaktan alıkoyan nedir?

Not: Yazıda kullanılan fotoğraf, Türk Toraks Derneği tarafından yayımlanan “Klinisyenler İçin Yoksulluk ve Akciğer Hastalıkları” kitabından alınmıştır.

Kaynakça

TÜİK, Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri, 2025.

WHO. Housing and Health Guidelines, Dünya Sağlık Örgütü, 2018.

Mohan G. Young, poor, and sick: The public health threat of energy poverty for children in Ireland. Energy Research & Social Science, 2021.

Ingham T, ve ark. Damp mouldy housing and early childhood hospital admissions for acute respiratory infection: a case control study. Thorax, 2019.

[1]15 Dakikalık Şehir politikası, şehir sakinlerinin günlük temel ihtiyaçlarının tümüne evlerinden en fazla 15 dakikalık yürüyüş ya da bisiklet yolculuğuyla ulaşabildiği, insan merkezli bir kentsel tasarım anlayışıdır.